Gandhi Jayanti article of Shri Vijay Tambe
Marathi News/Sampadkiya/Features/Mahatma Gandhi Relevance Ai Era Vijay Tambe Opinion Loksatta Css
Will the Gandhi within us awaken?
Vijay Tambe
On 7th July 1893, a 24-year-old barrister, Mohan Karamchand Gandhi, was thrown out onto the platform at Pietermaritzburg station in South Africa in the shivering cold of the night, along with his luggage, as a 'coolie'. Everyone knows this. What must young Mohan have thought that whole night in that biting cold? Many possibilities must have been formed in his mind. Whirlwinds of thoughts must have risen. After spending the night thinking a lot, tormenting himself, Mohan came to a decision: 'I will not go back, I will preserve my self-respect.' This was Mohan's personal decision. Later, in South Africa, during his journey of becoming Gandhiji, he thought a lot about how the poor, the destitute, the helpless should resist injustice. There too he got the same answer: 'No matter how much physical suffering, we will preserve our self-respect.' To arrive at such a different philosophical position after much thought in those times are signs of creativity. Generally for an artist, the period of the creative process is a period of restlessness and mental exhaustion. Once the artwork is created, the artist is liberated from it. But it is not so in Gandhiji's case. From important decisions in the freedom struggle to decisions in the ashram, his creative process is directly related to the human mind and the lives of his countrymen. After every small and big action, different facets of society and the human mind keep coming before him. In accordance with that, his further programs keep changing or rather, they keep evolving. That is why at no period in Gandhiji's life was he ever freed from this restlessness.
A brilliantly creative moment in Gandhiji's life is the decision to withdraw the Non-Cooperation Movement! After the police station was burnt at Chauri Chaura and twenty policemen inside lost their lives, Gandhiji immediately announced the decision to withdraw the movement, taking responsibility for the incident, and admitting that the countrymen were not yet ready for a non-violent movement. Many criticized him saying that he was pushing away independence which was within reach. Gandhi, who had come to India in 1915, had taken this decision in just seven years and remained firm on it. In such a decision, two points are important. The first is morality and the second is awareness of society or understanding the pulse of the people. Again, the catch is that if both points are tried to be used as a strategy, nothing comes to hand. A moral point has to be imbibed in life, only then it becomes my own point. To understand the pulse of society, along with knowledge of tradition and culture, one has to be wholeheartedly one with the joys and sorrows of the people. One has to understand the language of the people. A language that will precisely touch their hearts must come from one's mouth. In short, it cannot be used as a strategy. While saying that the country is not ready for non-violence, Gandhiji asked Appa Patwardhan to study the salt laws in different countries of the world. Appa studied and submitted notes to Gandhiji. On the basis of that information, Gandhiji did not file a case in court or ask someone to raise the issue in the British Parliament or build a movement as a mere economic issue. He designed the Salt Satyagraha as one that creates a feeling of being one nation beyond religion and caste, that says I have a right over the resources of my country, that connects with the daily problems of every person, and that gives an experience of fearlessness through a non-violent fight for our demands. Many were sure that this Satyagraha would not be successful. Messages to that effect were also sent to Gandhi. But the opposite happened. All over India, in the minds of people of all castes and religions, poor and rich, women and men, the consciousness that 'I will be beaten but I will not be afraid' was created and translated into action. For the first time on such a wide scale, unarmed Indians stood up fearlessly against the British rule. At such times, the state institution becomes terrorized and commits brutal violence. In exactly that way, the British government committed violence. But the fear of the rulers was not hidden.
Actually, the question is not about Gandhi. The question is about us. If today we are sensitive, if our compassion and empathy is beyond religion and caste, if we believe in gender equality and if our attitude is to include everyone, then remember, we are Gandhi thrown on the platform. In the darkness, shivering in the cold, straining our brains, we are trying to get out of the situation. Like Gandhiji, the question will arise before us too: 'What is my duty?' But it is important to understand in what circumstances we have to find the answer to this question.
After globalization, the middle class in our country started becoming neo-rich. Now, after the advent of AI everywhere, we will soon see their journey towards the lower middle class. Today the market is flooded with various kinds of goods. Greed and accumulation of goods has increased. The market has changed our ideas of prestige. But the common man has no money in his pocket and no certainty about the future. After 3G, 4G and now 5G, we have a computer in our hands. Along with it, there is also a nice camera to make reels. Most importantly, the dams of information have burst on social media and along with true information, false information is flowing in full flood. There is a shortage of people working in institutions and organizations that bring about good change in society. There is a huge recruitment in modern organizations opened in the name of castes and revered historical figures. Now not only have caste-religious identities become intense, but the fiery identity about historical figures and revered leaders has reached its peak. People are engrossed in playing these identity battles rather than the problems of daily life. Technology has brought the number of jobs to a minimum level. For the programming of the robots to come in the future, today's workers have to work with a camera attached to their head. As the entry of artificial intelligence in every field is almost complete, the number of those being thrown out of the periphery will keep increasing. Discussions have started that universal basic income should be given across the board. Through variously named schemes, by depositing money in people's accounts, we are experiencing today that citizens are being converted into helpless subjects of a king. On the other hand, due to AI, we are going to lose our culture, language, and all-round diversity. Lessening of languages means lessening of thoughts. Limitation of expression. Even though today it seems that we are behaving naturally, even today we are controlled. A program of recording all the details of our living, our likes and dislikes, our nature, our motivations, our vices is going on. We forget that we are also customers of apps that are free on mobile. What we like is what we keep seeing on our mobile screen. But the whole world is different. In short, our life has become like our favorite reels but in reality it is not so. In such a disturbing time, what will be our decision? Do we want to be engrossed in religious-caste identities and live as a robot, or do we want to try to live meaningfully by retaining wisdom till we die? Do we want to find satisfaction in violence and cruelty or be happy as an inclusive, tolerant person? When thrown on the platform in the dark, this is the time to call upon our creativity while shivering with such questions. Suppose we are not even having questions, then you are in the compartment of the train and you are going to be thrown on the platform soon. And yes, if we are sweet to everyone everywhere, it means we are one of those who remained silent when it was time to take a stand.
Every one of us has creative ability. The process of creation spurs transformation. It makes us rethink existing concepts. For this, it is necessary that we repeatedly examine our own concepts.
Will the basis of my creation be goodwill, good thoughts or violence? Does disagreement mean enmity? Then by habit my thoughts are formed in reaction to the thoughts of disagreement. So I cannot speak without someone being an enemy in front of me. It bothers me. I have to constantly find a new enemy. I should be able to express my thoughts precisely without making anyone an enemy.
On what basis are my ideas of prestige? How much share do the market, social media, advertisements, customs have in it? This needs to be scrutinized. In all these influences, do I really need to live the way I am living today? What are my life priorities? I should search for the answers to this openly.
Do I insist that our culture should be pure? Do I think that culture changes with time? How much share do science-technology, floods, droughts, migration, and the folk culture mixed with each other through them have in it? In fact, pure culture means a puddle, stagnant water. A living culture means a confluence of different streams. The process of examining various concepts in this way is definitely painful to the brain and restless. But it also gives joy. We get the inspiration to change our lifestyle.
The incident of the Dharasana salt works during the Salt Satyagraha of 1930 is spine-chilling.
The Satyagrahis are walking towards the police. They know that once they reach there, they will be beaten mercilessly. Yet they walk.
Until the first blow of the police lathi falls on their body, there must be a storm in the minds of the Satyagrahis. After the police start beating them inhumanly, the Satyagrahis just keep shouting slogans of their demands. When they come out of unconsciousness, they are blood-soaked, their body is aching severely, yet they feel very free. The tight knot of fear of the Satyagrahis was gone.
The joy of fearlessness became the inspiration for their creativity. In this way, while living according to one's principles, doors of freedom open. Many paths become easy. One gets the strength to face life. To put it in one sentence - the Gandhi within us awakens.
Original text in Marathi
आपल्या आतील गांधी जागे होतील का?
विजय तांबे
सात जुलै 1893 रोजी 24 वर्षाच्या बॅरिस्टर मोहन करमचंद गांधीला दक्षिण आफ्रिकेत पीटरमेरिट्सबर्ग स्टेशनवर रात्रीच्या वेळी कुडकुडत्या थंडीत कुली म्हणून सामानासकट फेकून दिलं. हे सर्वांना माहीत आहे. त्या कुरकुरत्या थंडीत रात्रभर तरुण मोहनने काय विचार केला असेल? डोक्यात अनेक शक्यता तयार झाल्या असतील. त्यांच्या वावटळी उठल्या असतील. खूप विचार करत ,स्वतःला छळत रात्र काढल्यावर मोहन निर्णयाला आला ; मी परत जाणार नाही माझा आत्मसन्मान जपेन; हा मोहनचा व्यक्तिगत निर्णय होता. पुढे दक्षिण आफ्रिकेत त्यांच्या गांधीजी बनण्याच्याप्रवासात गरीब, भुकेकंगाल, असहाय्य माणसांनी अन्यायाचा प्रतिकार कसा करावा यावर खूप विचार केला. त्यांना तिथेही हेच उत्तर मिळालं ; शरीराला कितीही त्रास झाला तरीही आपण आत्मसन्मान जपणार; त्या काळात अशा प्रकारच्या वेगळ्याच तात्विक भूमिकेवर खूप विचारांती येणे ही सर्जनाची चिन्हे आहेत. सर्वसाधारणपणे कलावंतासाठी सर्जनाच्या प्रक्रियेचा काळ हा अस्वस्थतेचा आणि मेंदूला थकवणारा असतो. कलाकृती निर्माण झाली की यातून कलावंताची सुटका होते. मात्र गांधीजींच्या बाबतीत तसे होत नाही. स्वातंत्र्य लढ्यातील महत्त्वाच्या निर्णयापासून आश्रमातील निर्णयापर्यंत त्यांची सर्जन प्रक्रिया ही प्रत्यक्ष मानवी मनाशी आणि देश बांधवांच्या जीवाशी संबंधित आहे. प्रत्येक छोट्या मोठ्या कृतीनंतर समाजाचे आणि मानवी मनाचे वेगवेगळे पैलू त्यांच्या समोर येत राहतात. त्याच्या अनुषंगाने त्यांचे पुढचे कार्यक्रम बदलत जातात किंवा असे म्हणू की ते विकसित होत जातात. त्यामुळेच गांधीजींच्या जीवनातील कुठलाही काळ या त्यांची या अस्वस्थतेपासून कधीच सुटका झालेली नाही. गांधीजींच्या जीवनातील सर्जकता लखलखितपणे दिसणारा प्रसंग म्हणजे असहकार आंदोलन मागे घेण्याचा निर्णय !
चौरीचौरा येथे पोलीस चौकी जाळल्यावर आतील वीस पोलिसांचे प्राण गेले. गांधीजींनी तात्काळ आंदोलन मागे घेण्याचा निर्णय जाहीर करताना, घटनेची जबाबदारी स्वीकारून, अहिंसक आंदोलनाला देश बांधव अजून तयार नाहीत हे कबूल केले. हातात तोंडाशी आलेले स्वातंत्र्य आपण दूर ढकलताय म्हणून अनेकांनी त्यांच्यावर टीका केली. 1915 मध्येभारतात आलेल्या गांधींनी फक्त सात वर्षात हा निर्णय घेतला होता आणि त्यावर ते ठाम राहिले. अशा निर्णयात दोन मुद्दे महत्त्वाचे असतात. पहिला आहे नैतिकता आणि दुसरा आहे समाजाचे भान किंवा लोकांची नाडी समजणे. त्यात पुन्हा मेखअशी की दोन्ही मुद्दे रणनीती म्हणून वापरायला गेलं की हाताशी काहीच लागत नाही. नैतिक मुद्दा जीवनात मुरायला हवा म्हणजे तो माझाच मुद्दा होतो. समाजाची नस कळण्यासाठी परंपरा, संस्कृतीची जाण असण्यासोबतच जनतेच्या सुखदुःखाशी मनापासून एकरूप असावं लागतं. जनतेची भाषा समजावी लागते. त्यांच्या मनाला नेमकी भिडेल अशी भाषा आपल्या मुखातून यावी लागते. थोडक्यात रणनिती म्हणून वापरता येत नाही. अहिंसेसाठी देशाची तयारी नाही हे सांगताना गांधीजींनी अप्पा पटवर्धनांना जगातील वेगवेगळ्या देशांमधील मिठाच्या कायद्यांचा अभ्यास करायला सांगितला. अप्पांनी अभ्यास करून गांधीजींना टिपण सादर केलं. त्या माहितीच्या आधारावर गांधीजींनी कोर्टात केस दाखल केली नाही किंवा ब्रिटिश पार्लमेंट मध्ये विषय मांडायला कोणाला सांगितले नाही किंवा एक साधा आर्थिक प्रश्न म्हणून आंदोलन उभे केले नाही. धर्मजातीच्या पलीकडले एक राष्ट्र असल्याची भावना निर्माण करणारे , माझ्या देशातील साधनसंपत्तीवर माझा अधिकार आहे हे सांगणारे , प्रत्येक माणसाच्या दैनंदिन प्रश्नांना जोडणारे आणि आपल्या मागण्यांसाठी अहिंसेच्या लढाईतून निर्भयतेची अनुभूती देणारे मिठाच्या सत्याग्रहाचे डिझाईन त्यांनी तयार केले. हा सत्याग्रह यशस्वी होणार नाही याची अनेकांना खात्री होती. तसे गांधींना निरोपही पाठवले गेले होते. मात्र झाली उलटेच.
भारतात सर्वदूर सर्व जाती-धर्माच्या, गरीबश्रीमंतांच्या, स्त्री-पुरुषांच्या मनात मी मार खाईन पण घाबरणार नाही ही चेतना निर्माण होऊन कृतीत उतरली. इतक्या व्यापक प्रमाणात प्रथमच ब्रिटिश शासनाविरुद्ध निशस्त्र भारतीय भयमुक्तहोऊन उभे राहिले. अशावेळी शासन संस्था भयग्रस्त होते आणि पाशवी हिंसा करते. अगदी त्या प्रकारेच ब्रिटिश शासनाने
हिंसा केली. मात्र त्यातून राज्यकर्त्यांचे भय लपले नाही.खरंतर प्रश्न गांधींच्या नाही. प्रश्न आपला आहे. आज आपण संवेदनाक्षम असू, आपल्यातील करुणा आणि अनुकंपा धर्मजातीच्या पल्याडची असेल, स्त्रीपुरुष समतेवर आपला विश्वास असेल आणि सर्वांना सामावून घेण्याची आपली वृत्तीअसेल तर लक्षात ठेवा आपण फलाटावर फेकलेले गांधी आहोत. अंधारात थंडीत कुडकुडत मेंदूला ताण देऊन
परिस्थितीतून बाहेर पडायच्या प्रयत्नात आपण आहोत. गांधीजींसारखा आपल्यालाही पुढे प्रश्न उभा राहणार आहे ; माझेकर्तव्य काय? ; मात्र आपण कोणत्या परिस्थितीत या प्रश्नाचे उत्तर शोधायचे हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.जागतिकीकरणानंतर आपल्या देशातील मध्यमवर्गीय नवश्रीमंत व्हायला सुरुवात झाली. आता सर्वत्र ए आय चा प्रवेश झाल्यानंतर लवकरच यांचा प्रवास कनिष्ठ मध्यम वर्गाकडे सुरू झालेला आपल्याला दिसणार आहे. आज बाजार विविध
प्रकारच्या वस्तू फुलून गेलेला आहे. हव्यास आणि वस्तू संचय वाढलाय. बाजाराने आपल्या प्रतिष्ठेच्या कल्पना बदलल्या आहेत. मात्र सर्वसामान्य माणसाच्या खिशात पैसा नाही आणि भविष्याची शाश्वती नाही. थ्रीजी, फोरजी आणि आता फाईवजी आल्यानंतर आपल्या हातात एक कॉम्प्युटर आलेला आहे. त्याच्यासोबत रिल्स बनवायला छानसा कॅमेराही
आहे. मुख्य म्हणजे समाज माध्यमावर माहितीची धरणे फुटली असून खऱ्यासोबत खोटी माहिती दुथडी भरून वाहत आहे.समाजात चांगला बदल घडवून आणणाऱ्या संस्था संघटनांमध्ये काम करणाऱ्यांची चणचण आहे. जातींच्या आणि आदरणीय ऐतिहासिक पुरुषांच्या नावे उघडलेल्या आधुनिक संघटनांकडे भरमसाठ भरती आहे. आता फक्त जाती- धर्माच्या अस्मिता प्रखर झालेल्या नाहीत तर ऐतिहासिक पुरुष आणि आदरणीय नेत्यांबद्दल जाज्वल्य अस्मिता पराकोटीला पोचली आहे. दैनंदिन जीवनातील प्रश्नांपेक्षा या अस्मितांच्या लढाया खेळण्यात मंडळी गुरफटलेली आहेत.
तंत्रज्ञानाने रोजगाराची संख्या किमान पातळीवर नेली आहे. भावी काळात येणाऱ्या रोबोंच्या प्रोग्रामिंगसाठी आजच्या श्रमिकांना डोक्याला कॅमेरा लावून काम करावे लागत आहे. प्रत्येक क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा प्रवेश पूर्ण होत आल्याने परीघाबाहेर फेकले जाणाऱ्यांची संख्या वाढत जाणार आहे. सरसकट युनिव्हर्सल बेसिक इन्कम द्यावे लागेल अशा चर्चा सुरू झालेल्या आहेत. वेगवेगळ्या नावाच्या योजनांतून लोकांच्या खात्यात पैसे जमा करण्यातून आज नागरिकांचेरूपांतर राजाच्या लाचार प्रजेमध्ये होत असल्याचे आपण अनुभवत आहोत. दुसऱ्या बाजूला ए आय मुळे आपली संस्कृती,भाषा, सर्वांगीण विविधता आपण हरवून बसणार आहोत. भाषा कमी होत जाणे म्हणजे विचार कमी होत जाणे.
अभिव्यक्तीला मर्यादा येणे. आपण नैसर्गिक वागतोय असं आज वाटत असलं तरी आज सुद्धा आपण नियंत्रित आहोत.
आपला जगण्याचा सगळा तपशील, आवडीनिवडी ,स्वभाव, प्रेरणा, विकार यांची नोंद घेण्याचा कार्यक्रम चालू आहे. मोबाईलवर फुकट असलेल्या ॲप्स चे सुद्धा आपण ग्राहक असतो हे आपण विसरतो. आपल्याला जे आवडतं तेच आपल्याला मोबाईलच्या पडद्यावर दिसत राहतं. मात्र अख्ख जग वेगळं असतं. थोडक्यात आपलं जीवन आपल्या आवडत्या रील्स सारखं झालंय पण वास्तवात तसं नाही. अशा अस्वस्थ करण्याच्या काळात आपला निर्णय काय असेल?
धार्मिक जातीय अस्मितेमध्ये गुंग होऊन रोबो म्हणून जगायचंय की मरेपर्यंत शहाणपण टिकवून अर्थपूर्ण जगायचा प्रयत्न करायचाय? हिंसा आणि क्रौर्यात समाधान मानायचंय की सर्वसमावेशी सहिष्णू म्हणून आनंदी व्हायचय? अंधारात फलाटावर फेकल्यावर अशा प्रश्नांनी कुडकुडताना आपल्यातील सर्जनक्षमतेला साद घालण्याची हीच वेळ आहे. समजा आपल्याला प्रश्नच पडत नसतील तर आपण रेल्वेच्या बोगीत आहात आणि लवकरच फलाटावर फेकले जाणार आहात.आणि हो, आपण सर्वांशी सर्वत्र गोड वागत असू तर याचा अर्थ भूमिका घ्यायच्यावेळी गप्प राहिलेल्यांपैकी आपण एकअसू.आपल्या प्रत्येकामध्ये सर्जन क्षमता असते. सर्जनाची प्रक्रिया परिवर्तनाला चालना देते. अस्तित्वात असलेल्या संकल्पनांचा पुनर्विचार करायला लावते. यासाठी आपल्याच संकल्पना आपण वारंवार तपासणं गरजेचं असतं.
माझ्या सर्जनाचा आधार सद्भावना , सदविचार असेल की हिंसा? मतभेद म्हणजे शत्रुत्व असतं का? मग सवयीने माझे विचार मतभेदवाल्या विचारांच्या प्रतिक्रियेत बनत जातात. त्यामुळे समोर कोणतरी शत्रू असल्याशिवाय मला बोलतायेत नाही. त्याचा मला त्रास होतो. सतत नवीन शत्रू शोधावा लागतो. मला कोणालाही शत्रू न ठेवता माझे विचार नेमकेपणाने मांडता यायला हवेत.
माझ्या प्रतिष्ठेच्या कल्पना कशाच्या आधारावर आहेत? त्यामध्ये बाजार, समाज माध्यमे, जाहिराती ,चालीरीती यांचा किती वाटा आहे? याची झाडाझडती घ्यावी लागेल. या सगळ्या संस्कारात मी आज जे जगतोय, तसेच जगण्याची माझी खरंच गरज आहे का? माझी जगण्याची प्राधान्ये काय आहेत? याची उत्तरे मी मोकळेपणाने शोधायला हवी.आपली संस्कृती शुद्ध असावी असा माझा आग्रह असतो का? काळानुरूप संस्कृती बदलत जाते असा मी विचार करतोय का? त्यात विज्ञान-तंत्रज्ञान ,पूर, दुष्काळ, स्थलांतर त्यातून एकमेकात मिसळलेली लोक संस्कृती यांचा वाटा कितीआहे?खरं तर शुद्ध संस्कृती म्हणजे डबकं , साचलेलं पाणी. जिवंत संस्कृती म्हणजे वेगवेगळ्या प्रवाहांचा होणारा संगम.
अशा प्रकारचे विविध संकल्पनांना तपासण्याची प्रक्रिया निश्चितच डोक्याला त्रास देणारी आणि अस्वस्थतेची असते.त्यातून आनंदही मिळतो. आपली जीवनशैली बदलण्याची प्रेरणा आपल्याला मिळते.
1930 च्या मिठाच्या सत्याग्रहातील धारासना मिठागराचा प्रसंग थरकाप उडविणारा आहे. सत्याग्रही पोलिसांच्या दिशेनेचालत जात आहेत. त्यांना माहित आहे तिथे पोचल्यावर आपल्याला बेदम मार पडणार आहे. तरी ते चालतात.पोलिसांची पहिली काठी अंगावर पडेपर्यंत सत्याग्रहींच्या मनात वादळ असणार. पोलिसांनी अमानुषपणे बडवायला सुरुवात केल्यानंतर सत्याग्रही फक्त आपल्या मागण्यांच्या घोषणा देत राहील. बेशुद्धीतून बाहेर आल्यावर ते रक्तबंबाळ होते ,अंग प्रचंड ठणकत होतं तरीही त्यांना खूप मोकळ वाटत होतं. सत्याग्रहींच्या भयाची कचकच मिटली होती.
निर्भयतेचा आनंद त्यांच्या सर्जनाची प्रेरणा बनला. अशाप्रकारे आपल्या तत्त्वाप्रमाणे जगताना मोकळेपणाची कवाडे उघडतात. अनेक मार्ग सोपे होतात. जगण्याला भिडण्याची ताकद मिळते. एका वाक्यात सांगायचं तर आपल्या आतील गांधी जागा होतो.
Comments
Post a Comment