Article on Atheism by Vijay Tambe

 

Beyond Atheism  

Vijay Tambe 

An Atheist Conference was recently held at Sevagram. The organizers gave me the opportunity to share my thoughts there.

At that time, I briefly presented five to seven points; here, I am elaborating on them.

By choosing Gandhiji’s Sevagram premises for the atheist conference, we have acknowledged that one need not be an atheist to fight for the rights of the downtrodden and exploited, to be prepared to risk one's life for the dignity of minorities, or to demand total equality. Gandhiji believed in God absolutely. He first equated God with Truth and later equated Truth with God. Even knowing that I might never fully grasp Truth, I would endure any hardship in the pursuit of it. The reason being that through this process, I would gain an increasingly clear vision of conscience and become more complete, elevated, and pure. Such was his God—Truth. There is no yardstick, measurement, or scientific basis to gauge the clarity of one's conscience or the extent of one's growth toward completeness, elevation, and purity. For this, one must rely on oneself—meaning, I must constantly examine myself while remaining deeply honest and steadfast. Call it conscience or the inner self—the choice is yours. However, this process and the resulting decisions are entirely personal—yours alone. Being a theist or an atheist is a matter of personal conviction. While a purely philosophical discussion on this is understandable, giving it a public dimension would be dangerous. In Maharashtra, Ganpati used to be worshipped only within individual households; however, as a reaction to certain events, the festival was given a public form. Today, even theists would find it difficult to speak admiringly of the current state of the Ganeshotsav celebrations. However, if one were to ask, "Since believers organize publicly, why shouldn't atheists do the same?" a counter-question arises: "How does that differ from merely reacting?" Fundamentally, reactive behavior is not a sign of acting based on holistic reflection.

How does one harmonize personal emotions, daily life, and values? Let me share two points that might help you find meaning in this. Goparaju Ramachandra Rao—known as 'Gora'—was an activist from Andhra Pradesh; he was a staunch atheist and a Gandhian. Around 1930, he used to travel from village to village propagating atheism. Like Gandhiji, he was a staunch advocate of inter-caste marriage. He decided to have his daughter marry a Dalit youth and informed Gandhiji of this decision. Gandhiji replied that the wedding could take place at the ashram. When Gora explained that they could not hold the wedding at the ashram because the rituals involved invoking the name of God, Gandhiji said, "Is that all? We shall simply remove the name of God and use the word 'Truth' instead." Gora wrote memoirs of his time with Gandhi, featuring a foreword by Kishorlal Mashruwala. In it, Mashruwala proposed a unique concept by identifying a commonality between Gora and Gandhi: "Essential Religiosity." An activist dedicated to social transformation naturally desires society to change in accordance with their vision. Yet, there is no scientific basis or guarantee for such change. In fact, even when society does not change as desired, the activist continues their work. They consider the task of making society more cultured, civilized, and elevated to be the highest purpose of their life. Why do humans act this way? Kishorlal Mashruwala termed this "Essential Religiosity." In the relationship between Gandhi and Gora, Gandhi’s all-encompassing theism and Gora’s staunch atheism were secondary; what took precedence in their dialogue was their shared yearning for human values ​​and their shared inspiration for social transformation.

The second example concerns me personally. Some time ago, around the time of Eid, a communal riot broke out in Nagpur. Muslims everywhere were gripped by fear, worried about how they would celebrate the festival. Amidst this atmosphere of fear, I felt we ought to intervene. Friends from various organizations in Wardha planned an event: on the day of Eid, we would visit the *Eidgah* to convey our greetings to everyone. We believe that the worship of the Divine should take place in an atmosphere free from fear; the underlying sentiment was, "We stand with you." While planning this, I suggested to two close friends from the fields of literature and art that we—as writers and artists—should issue a statement supporting the event and, if possible, attend it in person. It is usually easy to sign statements that simply spread a general message of peace. I can understand that taking a specific stance in the current climate might entail professional constraints; had my friends cited such constraints, I would have accepted it. Instead, both said they could not participate because they were atheists. They argued that since they had never stepped into a temple, they could not possibly go to a mosque. My point was that even atheists should uphold the right of a believer to worship their God in an atmosphere free from fear. My friends did not agree with this view. The question, then, is: what is our priority? Do we indulge our private sentiments at the expense of broader human values, or do we slightly set aside our personal feelings to uphold the supremacy of human values? Ultimately, of course, this remains a personal decision. However, one observation can be made: if you assign secondary importance to human values, then—in my view—it makes no difference whether you are a theist or an atheist. There does not appear to be any serious reflection on the method of propagating one's ideas. Engaging in arguments and trying to decisively defeat an opponent through rebuttal and counter-argument are merely forms of verbal wrestling; the victor may derive pleasure from it. However, does the person who loses the argument come around to your way of thinking? Do they listen to you and wish to alter their own views, or do they simply shut themselves off? We need to reflect seriously on this today, because while social media—fueled by technology—has reached even the most marginalized individuals, the mindset of the majority remains archaic. In such a context, our role should be to bring about a change of opinion or a change of heart; otherwise, our sharp writing will merely create a multitude of enemies. What should our language be like? How should we articulate our thoughts to inspire a change of heart? How do we discard the trivial and embrace the substantive? Learning this is crucial in today's times. Even though I know you are all atheists, I urge you to read the writings of Gandhi, Vinoba, and Sane Guruji on religion and culture before publicly stating your positions.

There is a prevailing sentiment among those who hold anti-establishment views that their ideas fail to spread simply because they oppose the status quo. Yet, a look at history reveals that this claim does not hold true for ideologies ranging from Buddhism to Marxism. Their ideas were novel in their time and stood in direct opposition to the establishment. However, before the masses embraced them, thousands of activists—whether known as *Shramans* or 'Comrades'—emerged, deeply inspired by these very ideas. We need to reflect on why this happened. Ideas that are not currently mainstream may seem like mere dreams, yet they represent true values ​​and a genuine way of life; therein lies the fulfillment of human existence. It has been argued that such dreams can be realized and that, in the journey toward them, both the individual and society become more enlightened. While many differences can be cited between humans and other animals, a key distinction in the current context is that humans logically construct things that do not yet exist; they imagine and then immerse themselves in that imagined world. People often chase after realms of imagination. We readily criticize those who pursue superstition, yet we sing the praises of those who sacrifice their entire lives chasing the dream of a revolution for equality. In reality, both groups are pursuing something that does not exist; the difference lies in the underlying values ​​and the essential nature of their convictions. Fundamentally, humans have a deep fascination with immersing themselves in the idea that something which does not currently exist is real or inevitable. Atheism, however, simply states that what does not exist is non-existent, and the line of thought stops there. Spreading an idea requires the imagination and creativity to weave dreams around it. Atheism has, through its own logic, shut off these very tools for propagating its ideas. Consequently, the thought remains a personal one and, crucially, fails to evolve into a broader ideology. Thus, one can be an atheist and yet support capitalism, act as a ruthless exploiter, or harbor fanatical religious or violent tendencies. It is entirely possible for today's atheists to be divided among vastly different and mutually contradictory ideologies. However, one must not forget that while Marxism and Gandhism are distinct ideologies, they are not mutually exclusive, as they share a common, noble vision. In today's context, I believe that anyone wishing to uphold, nurture, and propagate human values ​​must be willing to identify with a religion. The current situation demands it. While the reasons behind this state of affairs warrant a separate discussion, it would be wrong to deny the reality of the present. Those among us born as Hindus face no such difficulty; Hindu philosophy accommodates both theistic and atheistic schools of thought, and even the Buddha is revered as an *avatar* (incarnation). A unique advantage of Hinduism is that if one declares oneself a Hindu while articulating a vision for upholding values ​​that one personally believes in, that vision itself becomes part of Hindu thought. However, the local history shows that such a message must be conveyed through one's conduct and from the heart—rather than as a mere strategy—only then does society accept it.

One final point: suppose someone were to ask whether I am a believer or an atheist; my answer would be that I will not say. That is a private matter.

*****************************************

Vijay Tambe is Secretary, Sevagram Ashram pratisthan, Wardha 

Email  vtambe@gmail.com

नास्तिकतेच्या पलीकडे   

  विजय तांबे 

नुकतीच सेवाग्राम येथे नास्तिक परिषद पार पडली. आयोजक मित्रांनी या परिषदेत विचार मांडायची मला संधी दिली.

त्यावेळेला मी अतिशय थोडक्यात पाच ते सात मुद्दे मांडले होते. या टिपणात त्यांचा विस्तार करून मांडत आहे. आपण नास्तिक परिषदेसाठी गांधीजींचा सेवाग्राम परिसर निवडून मान्य केले आहे की पददलित आणि शोषितांच्या हक्कासाठी लढताना, अल्पसंख्यांकांच्या सन्मानासाठी प्राणपणाला लावण्याची तयारी करताना आणि समग्र समतेची मागणी करण्यासाठी नास्तिक असण्याची गरज नाही. गांधीजी 100% ईश्वर मानत होते. त्यांनी प्रथम ईश्वराला सत्य मानले आणि नंतर सत्याला ईश्वर मानले. सत्य, जे पूर्णत्वाने कधीच माझ्या हाती लागणार नाही, याची कल्पना असतानाही, त्याची साधना करताना कितीही त्रास सहन करावा लागला, तरीही तो मी सहन करेन. याचं कारण त्यातून मला विवेकाचे अधिकाधिक स्पष्ट दर्शन होईल. मी अधिकाधिक पूर्ण, उन्नत आणि शुद्ध होत जाईन. असा त्यांचा सत्य नावाचा ईश्वर होता. विवेकाचे अधिकाधिक स्पष्ट दर्शन होणे ,अधिक पूर्ण ,उन्नत आणि शुद्ध होणे याला कुठलीही फुटपट्टी ,मोजमाप नाही किंवा विज्ञानाचा आधारही नाही . यासाठी आपल्याला आपलाच आधार घ्यावा लागतो. म्हणजे मीच माझ्याशी खोलवर प्रामाणिक आणि एकनिष्ठ राहून तपासत राहणे असते. यांना आपण विवेक म्हणा किंवा अंतरात्मा ! निर्णय तुमचा असतो. मात्र ही कृती आणि त्या अनुषंगाने येणारे निर्णय हे पूर्णपणे व्यक्तिगत, तुमचे एकट्याचेच असतात. आस्तिक किंवा नास्तिक असणे या आपल्या व्यक्तिगत धारणा आहेत. त्यावर निखळ तात्विक चर्चा करणे समजू शकतो.

मात्र त्यांना सार्वजनिक रूप देणे धोकादायक होईल. महाराष्ट्रात फक्त घरोघरी गणपती येत असे. मात्र प्रतिक्रियेतून गणपतीला सार्वजनिक स्वरूप दिले गेले. आता आजची गणेशोत्सवांची स्थिती कौतुकास्पद आहे हे आस्तिक सुद्धा बोलणे कठीण आहे. मात्र आस्तिक संघटित स्वरूपात सार्वजनिक होतात म्हणून नास्तिकांनी का होऊ नयेत असा प्रश्न विचारला तर प्रतिक्रियात्मक झाल्याने दोघांमध्ये फरक काय असा दुसरा प्रश्न तयार होतो. मूलतः प्रतिक्रियात्मक वागणे हे साकल्याने विचार करून वागण्याचे लक्षण नसते. आपण आपल्या व्यक्तिगत भावना , दैनंदिन जीवन आणि आपली मूल्ये यांचा ताळमेळ कसा जोडायचा? यासाठी दोन गोष्टी सांगतो. आपण त्यातून अर्थ काढू शकता. आंध्रचे कार्यकर्ते गोपराजू रामचंद्र राव म्हणजे गोरा हे कठोर नास्तिक गांधीवादी होते. 1930 च्या आसपास ते गावोगावी जाऊन नास्तिकतेचा प्रचार करत. गांधीजींप्रमाणेच ते आंतरजातीय विवाहाचे कट्टर पुरस्कार होते. त्यांनी आपल्या मुलीचा विवाह दलित तरुणांशी करायचे ठरवले. निर्णय गांधींना कळविला. गांधीजींचे पत्र आले की लग्न आश्रमात होईल. आपल्या विवाह विधींमध्ये ईश्वराचे नाव असल्याने आम्ही आश्रमात विवाह करू शकत नाही असं गोरांनी सांगितल्यावर गांधीजी म्हणाले ' एवढेच ना! ईश्वराचे नाव काढून टाकू तेथे सत्य हा शब्द वापरू.' गोरांनी गांधींच्या आठवणी लिहिल्या आहेत. त्याला प्रस्तावना किशोरलाल मश्रूवालांची आहे. किशोरलाल मश्रूवालांनी गोरा आणि गांधींच्या मध्ये साम्य काय आहे हा प्रश्न तयार करून एक वेगळी संकल्पना मांडली.

अत्यावश्यक धार्मिकता. समाज परिवर्तन करण्याचे काम तळमळीने करणाऱ्या कार्यकर्त्याला त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे समाज बदलावा अशी इच्छा असते. पण त्यासाठी कुठलाही शास्त्रीय आधार नसतो किंवा कुठलीही हमी नसते. किंबहुना त्याच्या इच्छेप्रमाणे बदल होत नसतो तरीही तो कार्यकर्ता काम करत असतो. समाजाला अधिक सुसंस्कृत सभ्य आणि उन्नत करणे हे आपल्या जीवनाचे तो श्रेयस मानतो. मनुष्य असं का करतो? याला किशोरलाल मश्रूवालांनी ' अत्यावश्यक धार्मिकता ; म्हटलेले आहे. गांधी आणि गोरा संबंधांमध्ये गांधींची सर्वसमावेशी आस्तिकता आणि गोरांची कठोर नास्तिकता गौण होते. तर त्यांच्या संवादात त्यांची मानवी मूल्यांसाठीची तळमळ आणि त्यांच्या समाज परिवर्तनाच्या प्रेरणांना प्राधान्य मिळते.

दुसरे उदाहरण माझ्या संदर्भातले आहे. मध्यंतरी ईद च्या जवळपास नागपुरात धार्मिक दंगा झाला. सर्वत्र मुस्लिम भयग्रस्त होते. ईद साजरी कशी करणार याची चिंता होती. या भयभीत वातावरणात आपण हस्तक्षेप करायला हवा असे वाटले. वर्ध्यातील सर्व संघटनांच्या मित्रांनी कार्यक्रम ठरवला की ईदच्या दिवशी ईदगाह वर जाऊन सर्वांना ईदच्याशुभेच्छा द्यायच्या. ईश्वराची आराधना भयमुक्त वातावरणात होते असे आम्ही मानतो. आम्ही तुमच्या सोबत आहोत. ही त्या मागची भूमिका होती. या नियोजना दरम्यान साहित्य कलाक्षेत्रातील माझ्या जवळच्या दोन मित्रांना मी म्हटले की आपण लेखक कलावंतांचे पत्रक काढू आणि या कार्यक्रमाला पाठिंबा देऊ. जमल्यास आपण लेखक कलावंत म्हणून कार्यक्रमाला हजर राहू. सहसा जनरल शांततेचा संदेश पसरवणे यासारख्या पत्रकांवर सह्या करणे सोपे असते. विशिष्ट भूमिका घ्यायची म्हणजे सध्याच्या वातावरणात व्यावसायिक मर्यादा येतात हे मी समजू शकतो. मित्रांनी व्यावसायिक मर्यादा मांडल्या असत्या तर मला चालले असते. दोघेही म्हणाले की आम्ही नास्तिक असल्याने हे काम करू शकत नाही.

आम्ही आजपर्यंत देवळात नाही गेलो तर मशीदित कसे जाणार. माझे म्हणणे होते की आस्तिक व्यक्तीला त्याच्या ईश्वराची आराधना भयमुक्त वातावरणात करण्याचा हक्क आहे हे नास्तिकांनी सुद्धा मांडायला हवे. मित्रांना ते मान्य झाले नाही. तर प्रश्न असा आहे की आपले प्राधान्य कशाला आहे? खाजगी भावनांना गोंजारून व्यापक मानवी मूल्यांना दूर करायचे की मानवी मूल्यांच्या श्रेष्ठतेसाठी आपल्या व्यक्तिगत भावनांना थोडी मुरड घालायची? अर्थात परत हा निर्णय व्यक्तिगतचआहे. मात्र एक प्रतिक्रिया देता येईल की मानवी मूल्यांना दुय्यम महत्त्व देणारा असाल तर माझ्यादृष्टीने तुमच्या आस्तिक किंवा नास्तिक असण्याला काहीही अर्थ राहत नाही.

आपल्या विचारांच्या प्रसाराचा मार्ग कोणता? यावर गंभीरपणे विचार होताना दिसत नाही. वाद खेळणे, खंडन मंडन करून चितपट करणे हे शाब्दिक कुस्ती चे प्रकार आहेत. त्यात जिंकणाऱ्याला आनंद मिळतो. मात्र हरणारा तुमच्या विचाराचा होतो का? तो तुमचे ऐकून स्वतःच्या विचारात बदल करू इच्छितो की स्वतःला बंद करून घेतो? याबद्दल आपण आज तरी गंभीरपणे विचार करायला हवा याचं कारण तंत्रज्ञानातून फोफावलेली समाज माध्यमे आता अगदी शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचली आहेत मात्र बहुतेकांची मानसिकता अजूनही जुनाटच आहे. अशा स्थितीत आपली भूमिका मत परिवर्तनाची, हृदय परिवर्तनाची असायला हवी अन्यथा आपल्या धारदार लेखनातून शत्रू निर्मिती मुबलक होईल. आपली भाषा कशी हवी? हृदय परिवर्तन करण्यासाठी विचार कसे मांडावेत? सर्व विचारातील हिणकस बाजूला करून सकस आपल्याबरोबर कसे घ्यावे ? हे आजच्या काळात शिकणे अत्यंत गरजेचे आहे. आपण सर्व नास्तिक मंडळी आहात हे मला माहीत असूनही माझी विनंती आहे की आपल्या भूमिका जाहीरपणे मांडण्यापूर्वी गांधी , विनोबा आणि साने गुरुजी यांचे धर्म आणि संस्कृती विषयक लिखाण वाचणे गरजेचे आहे.

आपण आजच्या प्रस्थापित प्रवाहांच्या विरोधी असल्याने आपला विचार पसरत नाही अशी भावना प्रस्थापित विरोधीविचारांमध्ये रूढ असते. इतिहासात डोकावले तर हे विधान बौद्ध ते मार्क्सवाद या कोणत्याच विचारांना लागू होत नाही.

त्यांचे विचार त्यांच्या काळात नवीनच होते. प्रस्थापितांच्या विरोधीच होते. मात्र ते जनसामान्यांनी स्वीकारण्यापूर्वी त्यांच्यात या विचारांनी भारावलेले हजारो श्रमण ते कॉम्रेड या नावांचे कार्यकर्ते तयार झाले. असे का झाले याचा विचार व्हायला हवा. जे विचार आता रूढ नाहीत. ते स्वप्नवत आहेत. मात्र तीच खरी मूल्ये आणि जीवनसरणी आहे. मानवीजीवनाचे सार्थक त्यातच आहे. ही स्वप्ने पूर्ण होऊ शकतात आणि या स्वप्नांच्या दिशेने प्रवास करताना माणूस आणि समाज अधिक प्रगल्भ होत जातो हे मांडले गेले. मनुष्यप्राणी आणि इतर प्राणी यात अनेक फरक म्हणता येतील. आताच्या संदर्भाततील फरक म्हणजे मनुष्यप्राणी जे नाही ते तार्किक पद्धतीने रचत जातो. कल्पना करतो . त्या कल्पना विश्वात रमतो. त्या कल्पना विश्वाच्या मागे धावतो. मनुष्य जेव्हा अंधश्रद्धेच्या मागे धावतो तेव्हा आपण सरसकट टीका करतो.

मात्र समतेच्या क्रांतीची स्वप्न पहात आयुष्याची राखरांगोळी करणाऱ्याचे आपण गुणगाण करतो. खरे तर दोघेही जे नाहीत्याच्याच मागे असतात. मात्र फरक मूल्ये आणि अत्यावश्यक धार्मिकतेतून येतो. थोडक्यात मानवाला कायम जे नाही - ते आहे, ते होणार हे समजून त्यात रममाण होण्यात फार रस आहे. नास्तिकते मध्ये जे नाही - ते नाही म्हटले जाते आणि विचार तेथेच थांबतो. एखादा विचार पसरवायला स्वप्ने रचण्याची कल्पकता आणि सर्जकता लागते. नास्तिकतेने आपला

विचार पसरण्यासाठी ही साधने स्वतःच्याच विचाराने बंद केलेली आहेत. परिणामत: हा विचार व्यक्तिगत बनतो आणि मुख्य म्हणजे ती विचारसरणी बनू शकत नाही. त्यामुळे तुम्ही नास्तिक असूनही भांडवलशाहीचे समर्थक, क्रूर शोषक, कडवे धार्मिक आणि कडवे हिंसक असू शकता. आत्ता जे नास्तिक आहेत ते सर्वस्वी भिन्न आणि परस्परविरोधी विचारसरणीमध्ये विभागलेले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मात्र मार्क्सवाद आणि गांधीवाद या विचारसरणी वेगळ्या असल्या तरी त्यांच्या स्वप्नांचे श्रेयस एक असल्याने त्या परस्परविरोधी नाहीत हे विसरून चालणार नाही. आता आजच्या संदर्भात कोणालाही मानवी मूल्यांची जपणूक करायची असेल, त्यांचे संवर्धन करायचे असेल ,त्यांचा प्रसार करायचा असेल तर त्याला आपला धर्म सांगावा लागेल असे माझे मत आहे. आजची परिस्थितीच तशी आहे. ती का निर्माण झाली याची चर्चा नंतर कधीतरी करायलाच हवी. मात्र आजची वस्तूस्थिती नाकारणे चुकीचे होईल. आपल्यापैकी जन्माने हिंदू असणाऱ्यांना अडचण येणार नाही. आस्तिक आणि नास्तिक दर्शनांना हिंदू धर्मात मान्यता आहे. बुद्धालाही

अवतार मानलेले आहे. मी हिंदू आहे असे सांगून आपल्याला पटलेला मूल्य संवर्धनाचा आशय मांडल्यास तो हिंदू विचारच होतो ,ही हिंदू धर्मातली उत्तम सोय आहे. मात्र तो आशय रणनीती म्हणून नव्हे तर आचरणातून आणि मनापासून मांडावा लागतो तरच समाज स्वीकारतो या इथला इतिहास आहे.

शेवटचा मुद्दा . समजा आपल्यापैकी कोणी विचारले की आपण आस्तिक आहात की नास्तिक ते तरी सांगा . तर माझे उत्तरअसेल मी सांगणार नाही. तो माझा खाजगी मामला आहे.

*****************************************

विजय तांबे

Email : vtambe@gmail.com