Dandi March Commemoration

 

Handful of Salt and a Great Struggle: Commemorating the 96th Anniversary of the Dandi March

Siby K. Joseph

March 12, 2026, marks the 96th anniversary of the historic Dandi March. It is befitting that we remember Mahatma Gandhi’s defiance against the British salt laws, which unfairly targeted the poorest of the poor in India. By focusing on these laws, Gandhi struck at the heart of a colonial system that turned a basic human necessity into a tool of exploitation against the masses.

I had the opportunity to study the Salt Satyagraha recently while evaluating a Ph.D. thesis on the Vedaranyam Salt Satyagraha in Tamil Nadu. Led by C. Rajagopalachari, this movement was, in a sense, a replica of Gandhi’s march and demonstrated the nationwide reach of the civil disobedience campaign. It was a movement that reached every nook and corner of India.

The Salt Satyagraha was not a "bolt from the blue"—a sudden or random flash of inspiration. Instead, it was the result of a decades-long embryonic development in Gandhi’s conscience. As early as 1891, while studying in London, he was already articulating the injustice of the British salt laws. Gandhi wrote in the London periodical The Vegetarian on February 7, 1891"There are thousands in India who have to live on one pice (1/3 d.) a day. These live on bread and salt, a heavily taxed article."  

It is clear that Gandhi was acutely aware of the "ugly" history of the salt tax, which was rooted in the early days of the East India Company. The British government viewed the tax and the forced import of salt as a reliable means to fill the coffers of their colonial revenue stream.

In his seminal work Hind Swaraj (1909)—written 21 years before the march to Dandi—Gandhi explicitly identified the salt tax as a symbol of colonial injustice. In Chapter 4, while discussing the Partition of Bengal, he noted that other injustices were no less severe, specifically writing: 'The salt-tax is not a small injustice.' In the concluding chapter, he listed the removal of this tax as a primary condition for true Indian Home Rule. However, he argued that even if the British were to 'remove the salt-tax' and restore India's wealth, it would be insufficient without a fundamental shift toward Swaraj (self-rule) and away from the materialism of modern Western civilization."When Gandhi finally picked up that handful of salt at Dandi, he was giving physical form to an idea he had nurtured for nearly forty years.

After returning from South Africa in 1915, Mahatma Gandhi emerged as the foremost leader of the Indian National Congress by the 1920s, transforming it into a true mass organisation. Following the Non-Cooperation Movement and his subsequent imprisonment, he reached a historic juncture in 1924 when he assumed the Presidency of the Congress at Belgaum. His primary mission was to bridge the widening gaps between Congress factions and unify people across all castes and religions.

During this period, Gandhi was quietly laying the groundwork for a long-term struggle. This internal consolidation proved vital when the British challenged Indians to draft a constitution that all parties could agree upon. In response, the All-Parties Conference was convened, leading to the 1928 Nehru Report—a brilliant Indian-led constitutional draft for Dominion Status prepared under the guidance of Motilal Nehru.

However, despite being a landmark effort, the Report failed to achieve a final consensus. Its rejection by the British, coupled with internal friction within the All-Parties Conference and the Muslim League, created a severe political deadlock. This led younger, radical leaders like Jawaharlal Nehru and Subhas Chandra Bose to grow impatient, ultimately demanding Purna Swaraj (Complete Independence) at the 1929 Lahore Session. To achieve this goal, the Lahore Session authorised Gandhi to launch the Civil Disobedience Movement.

Gandhi then transformed this political stalemate into a national surge by launching the Salt Satyagraha, a move that finally broke the deadlock and united the fractured nation. Before embarking on Civil Disobedience, on March 2, 1930, Gandhi sent a letter to the Viceroy, Lord Irwin, announcing his plans for the Salt Satyagraha. In it, he explained clearly why he regarded British rule as a "curse."

He wrote:

"The ryot has remained as helpless as ever. … the British system seems to be designed to crush the very life out of him. Even the salt he must use to live is so taxed as to make the burden fall heaviest on him if only because of the heartless impartiality of its incidence. The tax shows itself still more burdensome on the poor man when it is remembered that salt is the one thing he must eat more than the rich man both individually and collectively."

Then, he outlined his plan:

"On the 11th day of this month I shall proceed with such co-workers of the Ashram as I can take to disregard the provisions of Salt laws. I regard this tax to be the most iniquitous of all from the poor man's standpoint. As the Independence Movement is essentially for the poorest in the land, the beginning will be made with this evil. The wonder is, that we have submitted to the cruel monopoly for so long. It is, I know, open to you to frustrate my design by arresting me. I hope there will be tens of thousands ready in a disciplined manner to take up the work after me, and in the act of disobeying the Salt Act lay themselves open to the penalties of a law that should never have disfigured the Statute-book."

The Viceroy’s reply was a simple expression of regret, noting that Gandhi was "contemplating a course of action which is clearly bound to involve violation of the law and danger to the public peace."

The first significant arrest prior to the Salt Satyagraha was that of Sardar Vallabhbhai Patel on 7 March 1930, in  Ras village (Borsad taluka), Gujarat. Immediately sentenced to three months' imprisonment, Patel’s arrest was hailed by  Gandhi  as a 'good omen.'

In anticipation of Gandhi’s own arrest, Nehru suggested that all Congress committees and individuals should immediately follow it with an all-India hartal. This was intended to demonstrate the nation's deep respect for and confidence in their leader. Speaking at Allahabad on 8 March 1930, Nehru urged the public to provide a 'suitable reply' to Earl Winterton’s statement that 'not a dog barked' during Gandhi's 1921 arrest. Nehru noted that the quiet in 1921 was purely out of obedience to Gandhi’s own instructions, and he hoped the country would now demonstrate that it stood united for the independence of India."

 Gandhi in his speech at prayer meeting at  Sabarmati ashram  on March 12, 1930 said

“We are entering upon a life-and-death struggle, a holy war; we are performing an all-embracing sacrifice in which we wish to offer ourselves as oblation. If you prove incapable, the shame will be mine, not yours. You too have in you the strength that God has given me. The Self in us all is one and the same. In me it has awakened; in others, it has awakened partially.”

At 6:30 AM on March 12, 1930, Mahatma  embarked on his historic 241-mile (388 km) journey from Sabarmati Ashram to the coastal village of Dandi. He was leading a select group of 78 to break the British salt laws as a part of the Civil Disobedience Movement. The march, which took 24 days, successfully stimulated millions across India to join the cause of independence.

The whole country was electrified as the salt laws were broken with massive participation in almost every region. During the Dandi March, Gandhi delivered speeches in nearly every village along the route, integrating social, economic, and political issues to mobilize the masses for Purna Swaraj.

This highlights Gandhi's masterful technique of using a symbolic issue—salt—to bridge the gap between the common man’s daily struggle and the abstract goal of independence. This was the move of a mass leader who intimately knew the pulse of the people. Because salt was vital for human health and consumed by the rich and poor alike, its taxation was a direct assault on the survival of the masses. By picking up a handful of salt in 1930, Gandhi did more than just break a law; he activated millions of ordinary Indians he had been quietly organizing for years, creating a collective defiance that the British Empire could no longer ignore."

The Government responded to the movement by unleashing a reign of terror and conducting massive arrests. Pandit Nehru was arrested on April 14, 1930, and sentenced to six months' imprisonment. Gandhi was arrested at midnight on May 4–5, 1930, at  Karadi  near Dandi. British authorities detained him while he was asleep in his cottage, following his symbolic breaking of the salt laws and while he was planning a raid on the  Dharasana Salt Works . He was held without a formal trial under Regulation XXV of 1827 and sent to  Yervada Central Prision in Poona.Gandhiji's successor,  Abbas Tyabji , was arrested on May 12, 1930, while preparing for the march to Dharasana. Sarojini  succeeded him, and the movement continued with unabated vigour. The most potent display of active non-violence occurred during the Dharasana salt raid in May 1930. American journalist Webb Miller , an eyewitness to the brutal police crackdown, reported: 'The scene at Dharasana... was astonishing and baffling to the Western mind... I saw and heard hundreds of blows inflicted by the police, but saw not a single blow returned by the volunteers.' 

Prominent media houses worldwide carried the news of the Salt Satyagraha, bringing it unprecedented international attention. Notably, Mahatma Gandhi appeared on the cover of TIME Magazine while the march was still in progress. Following the profound global impact of the movement, TIME named him its 'Man of the Year' for 1930, cementing the Satyagraha as a landmark event in world history. Ultimately, the Salt Satyagraha exposed the brutality of British rule and successfully shifted global opinion in favour of Indian independence.

I appreciate the opportunity to shed some light on Satyagraha, and I congratulate the organisers for arranging this memorial programme on the eve of the Dandi March. We continue to learn valuable lessons from this historic event. This movement reminds us that the greatest changes are often sparked by symbolic acts of courage performed without fear. May we carry forward the spirit of truth and non-violence that guided the movement in our day-to-day lives. Let us realise that the only true path is that of non-violence, which demands sacrifice and suffering. Only such a path will help us in the creation of a non-violent order, transcending the forces of violence.

Acknowledgement

This document is a revised version of the memorial address delivered by the author during a virtual program organized by the Gandhi Darshan Samiti. The event was formally inaugurated by Shri V.C. Kabeer Master, President of the Gandhi Darshan Samiti.

About the Author

Dr. Siby K. Joseph is the Director of Sri Jamnalal Bajaj Memorial Library and Research Centre for Gandhian Studies at the Sevagram Ashram Pratishthan, Wardha, Maharashtra, INDIA. 

Email :directorjbmlrc@gmail.com

ഒരു പിടി ഉപ്പും ഒരു വലിയ പോരാട്ടവും: ദണ്ഡി യാത്രയുടെ 96-ാം വാർഷിക സ്മരണ

സിബി കെ. ജോസഫ്

2026 മാർച്ച് 12 ചരിത്രപ്രധാനമായ ദണ്ഡി യാത്രയുടെ 96-ാം വാർഷികമാണ്. ഇന്ത്യയിലെ ദരിദ്രരിൽ ദരിദ്രരായവരെ അന്യായമായി ലക്ഷ്യം വെച്ച ബ്രിട്ടീഷ് ഉപ്പുനിയമങ്ങൾക്കെതിരെയുള്ള മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ ധീരമായ പോരാട്ടത്തെ ഈ വേളയിൽ അനുസ്മരിക്കുന്നത് ഉചിതമാണ്. ഉപ്പുനിയമങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിലൂടെ, അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു മാനുഷിക ആവശ്യത്തെ ജനങ്ങളെ ചൂഷണം ചെയ്യാനുള്ള ആയുധമാക്കി മാറ്റിയ കൊളോണിയൽ വ്യവസ്ഥിതിയുടെ ഹൃദയത്തിനാണ് ഗാന്ധിജി പ്രഹരമേൽപ്പിച്ചത്.

തമിഴ്നാട്ടിലെ വേദാരണ്യം ഉപ്പുസത്യാഗ്രഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പി.എച്ച്.ഡി (Ph.D.) തീസിസ് വിലയിരുത്തുന്നതിനിടെ ഉപ്പുസത്യാഗ്രഹത്തെക്കുറിച്ച് അടുത്തിടെ കൂടുതൽ പഠിക്കാൻ എനിക്ക് അവസരം ലഭിച്ചു. സി. രാജഗോപാലാചാരിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന ഈ സമരം, ഒരു അർത്ഥത്തിൽ ഗാന്ധിജിയുടെ ദണ്ഡി യാത്രയുടെ തന്നെ പകർപ്പായിരുന്നു. സത്യാഗ്രഹ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ അഖിലേന്ത്യാ തലത്തിലുള്ള വ്യാപനം ഇത് തെളിയിച്ചു. ഇന്ത്യയുടെ ഓരോ മുക്കിലും മൂലയിലും എത്തിയ ഒരു പ്രസ്ഥാനമായിരുന്നു അത്."

ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹം എന്നത് പെട്ടെന്നുണ്ടായ ഒരു തീരുമാനമോ അല്ലെങ്കിൽ ഒരു മിന്നൽപ്പിണർ പോലെ തോന്നിയ ആശയമോ ആയിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, ഗാന്ധിജിയുടെ മനസ്സിൽ പതിറ്റാണ്ടുകളായി വളർന്നുവന്ന ഒരു ചിന്തയുടെ ഫലമായിരുന്നു അത്. 1891-ൽ ലണ്ടനിൽ പഠിക്കുന്ന കാലത്തുതന്നെ ഉപ്പ് നിയമത്തിലെ അനീതികളെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം പ്രതികരിച്ചിരുന്നു. 1891 ഫെബ്രുവരി 7-ന് ലണ്ടനിലെ 'ദി വെജിറ്റേറിയൻ' എന്ന പ്രസിദ്ധീകരണത്തിൽ ഗാന്ധിജി ഇപ്രകാരം എഴുതി:  "ഇന്ത്യയിൽ വെറും ഒരു പൈസ  കൊണ്ട് ദിവസം തള്ളിനീക്കുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളുണ്ട്. കനത്ത നികുതി ചുമത്തപ്പെട്ട ഉപ്പും റൊട്ടിയും (ചപ്പാത്തി) മാത്രം കഴിച്ചാണ് അവർ വിശപ്പടക്കുന്നത്."

ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനിയുടെ ആദ്യകാലം മുതൽക്കേ നിലനിന്നിരുന്ന ഉപ്പ് നികുതിയുടെ ക്രൂരമായ ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ച് ഗാന്ധിജിക്ക് വ്യക്തമായ ധാരണയുണ്ടായിരുന്നു. തങ്ങളുടെ ഖജനാവ് നിറയ്ക്കാനുള്ള സുരക്ഷിതമായ ഒരു വരുമാന മാർഗ്ഗമായാണ് ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ ഉപ്പ് നികുതിയെ കണ്ടിരുന്നത്.

ദണ്ഡി യാത്രയ്ക്ക് 21 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, 1909-ൽ എഴുതിയ തന്റെ വിഖ്യാത കൃതിയായ 'ഹിന്ദ് സ്വരാജിൽ' (Hind Swaraj) ഗാന്ധിജി ഉപ്പുനികുതിയെ കൊളോണിയൽ അനീതിയുടെ പ്രതീകമായി വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. ബംഗാൾ വിഭജനത്തെക്കുറിച്ച് ചർച്ച ചെയ്യുന്ന നാലാം അധ്യായത്തിൽ, "ഉപ്പ് നികുതി എന്നത് ഒരു ചെറിയ അനീതിയല്ല" എന്ന് അദ്ദേഹം എടുത്തു പറയുന്നു. പുസ്തകത്തിന്റെ അവസാന അധ്യായത്തിൽ, യഥാർത്ഥ 'ഇന്ത്യൻ ഹോം റൂൾ' (സ്വരാജ്) നടപ്പിലാക്കാനുള്ള പ്രധാന വ്യവസ്ഥകളിലൊന്നായി ഉപ്പ് നികുതി എടുത്തുകളയണമെന്നത് അദ്ദേഹം ഉൾപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. ബ്രിട്ടീഷുകാർ നികുതി ഒഴിവാക്കി ഇന്ത്യയുടെ പണം തിരികെ നൽകിയാൽ പോലും, പാശ്ചാത്യ സംസ്‌കാരത്തിൽ നിന്ന് മാറി സ്വയഭരണത്തിലേക്ക് (സ്വരാജ്) മാറാതെ അത് പൂർണ്ണമാകില്ലെന്നും അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. അവസാനം ദണ്ഡിയിൽ വെച്ച് ആ ഒരുപിടി ഉപ്പ് കയ്യിലെടുത്തപ്പോൾ, ഏകദേശം നാൽപ്പത് വർഷത്തോളം തന്റെ മനസ്സിൽ അദ്ദേഹം താലോലിച്ച ഒരു ആശയത്തിന് ഭൗതികമായ രൂപം നൽകുകയായിരുന്നു ഗാന്ധിജി ചെയ്തത്.

1915-ൽ ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ നിന്ന് മടങ്ങിയെത്തിയ മഹാത്മാഗാന്ധി, 1920-കളോടെ ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസിനെ ഒരു യഥാർത്ഥ ജനകീയ സംഘടനയായി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അതിന്റെ മുൻനിര നേതാവായി ഉയർന്നു. നിസ്സഹകരണ പ്രസ്ഥാനത്തെത്തുടർന്നുള്ള തടവുശിക്ഷയ്ക്ക് ശേഷം, 1924-ലെ ചരിത്രപ്രധാനമായ ബെൽഗാം സമ്മേളനത്തിൽ അദ്ദേഹം കോൺഗ്രസ് അധ്യക്ഷസ്ഥാനം ഏറ്റെടുത്തു. കോൺഗ്രസിനുള്ളിലെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള ഭിന്നതകൾ പരിഹരിക്കുകയും എല്ലാ ജാതിമതസ്ഥരെയും ഒരുമിപ്പിക്കുക എന്നതുമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യം.

ഈ കാലയളവിൽ, ഒരു ദീർഘകാല പോരാട്ടത്തിനുള്ള അടിത്തറ ഗാന്ധിജി നിശബ്ദമായി ഒരുക്കുകയായിരുന്നു. എല്ലാ പാർട്ടികളും അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരു ഭരണഘടനാ കരട് തയ്യാറാക്കാൻ ബ്രിട്ടീഷുകാർ ഇന്ത്യക്കാരെ വെല്ലുവിളിച്ചപ്പോൾ, ഈ ആഭ്യന്തര ഐക്യം നിർണ്ണായകമായി മാറി. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി നടന്ന സർവ്വകക്ഷി യോഗത്തിന്റെ ഫലമായിരുന്നു 1928-ലെ നെഹ്‌റു റിപ്പോർട്ട്. മോത്തിലാൽ നെഹ്‌റുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ തയ്യാറാക്കിയ ഈ റിപ്പോർട്ട് 'ഡൊമിനിയൻ പദവി' (Dominion Status) ലക്ഷ്യം വെച്ചുള്ള മികച്ച ഭരണഘടനാ രൂപരേഖയായിരുന്നു.

എങ്കിലും, ഈ റിപ്പോർട്ടിന് എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളുടെയും അന്തിമമായ പിന്തുണ നേടാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ബ്രിട്ടീഷുകാർ ഇത് തള്ളിക്കളഞ്ഞതും മുസ്ലീം ലീഗുമായി ഉണ്ടായ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളും വലിയൊരു രാഷ്ട്രീയ പ്രതിസന്ധിക്ക് കാരണമായി. ഇതോടെ ജവഹർലാൽ നെഹ്‌റു, സുഭാഷ് ചന്ദ്ര ബോസ് തുടങ്ങിയ യുവ നേതാക്കൾ അതൃപ്തരാകുകയും, ഒടുവിൽ 1929-ലെ ലാഹോർ സമ്മേളനത്തിൽ 'പൂർണ്ണ സ്വരാജ്'  എന്ന ആവശ്യം ഉന്നയിക്കുകയും ചെയ്തു. പൂർണ്ണ സ്വരാജ് നേടിയെടുക്കുന്നതിനായി ഒരു നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനം (Civil Disobedience Movement) ആരംഭിക്കാൻ ലാഹോർ സമ്മേളനം ഗാന്ധിജിയെ ചുമതലപ്പെടുത്തി."

1930 മാർച്ച് 2-ന് സിവിൽ നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുന്നോടിയായി, ഉപ്പുസത്യാഗ്രഹത്തിനുള്ള തന്റെ പദ്ധതികൾ അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ഗാന്ധിജി വൈസ്രോയി ലോർഡ് ഇർവിനു ഒരു കത്തയച്ചു. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണം ഒരു ശാപമായി താൻ കരുതുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണെന്ന് അദ്ദേഹം അതിൽ വ്യക്തമായി വിശദീകരിച്ചു.

അദ്ദേഹം എഴുതി:

"കർഷകൻ എന്നത്തേയും പോലെ നിസ്സഹായനായി തുടരുന്നു. … ബ്രിട്ടീഷ് സംവിധാനം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത് അവന്റെ ജീവിതത്തെ തന്നെ തകർക്കാനാണെന്ന് തോന്നുന്നു. അവന് ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ ഉപ്പിന് പോലും നികുതി ചുമത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ നികുതിയുടെ ക്രൂരമായ നിഷ്പക്ഷത കാരണം, അതിന്റെ ആഘാതം ഏറ്റവും കൂടുതൽ അനുഭവിക്കുന്നത് പാവപ്പെട്ടവനാണ്. വ്യക്തിപരമായും കൂട്ടായും പണക്കാരനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഉപ്പ് കഴിക്കേണ്ടി വരുന്നത് പാവപ്പെട്ടവനാണെന്നിരിക്കെ, ഈ നികുതി അവന് നൽകുന്ന ഭാരം വിവരണാതീതമാണ്."

തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ പദ്ധതി വിവരിച്ചു:

"ഈ മാസം പതിനൊന്നാം തീയതി, ആശ്രമത്തിലെ എന്റെ സഹപ്രവർത്തകർക്കൊപ്പം ഉപ്പ് നിയമങ്ങളിലെ വ്യവസ്ഥകൾ ലംഘിക്കാൻ ഞാൻ പുറപ്പെടും. പാവപ്പെട്ടവന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഏറ്റവും അനീതിയുള്ള ഒന്നായിട്ടാണ് ഞാൻ ഈ നികുതിയെ കാണുന്നത്. സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം അടിസ്ഥാനപരമായി ഈ നാട്ടിലെ ഏറ്റവും പാവപ്പെട്ടവർക്ക് വേണ്ടിയുള്ളതായതുകൊണ്ട്, ഈ തിന്മയിൽ നിന്നായിരിക്കും ഇതിന്റെ തുടക്കം. ഇത്രയും കാലം നമ്മൾ ഈ ക്രൂരമായ കുത്തകയ്ക്ക് കീഴടങ്ങി എന്നത് അത്ഭുതകരമാണ്. എന്നെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തുകൊണ്ട് എന്റെ ഈ പദ്ധതിയോടുള്ള വെല്ലുവിളി നേരിടാൻ നിങ്ങൾക്ക് സാധിക്കുമെന്ന് എനിക്കറിയാം. എനിക്ക് ശേഷം ഈ ദൗത്യം ഏറ്റെടുക്കാൻ പതിനായിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ അച്ചടക്കത്തോടെ തയ്യാറാകുമെന്നും, നിയമപുസ്തകത്തിന് തന്നെ കളങ്കമായ ഈ ഉപ്പ് നിയമത്തെ ലംഘിക്കുന്നതിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ശിക്ഷകൾ അവർ ഏറ്റുവാങ്ങുമെന്നും ഞാൻ പ്രത്യാശിക്കുന്നു."

വൈസ്രോയിയുടെ മറുപടി തികച്ചും ഖേദപ്രകടനം മാത്രമായിരുന്നു. ഗാന്ധിജി "നിയമലംഘനത്തിനും പൊതുസമാധാനത്തിന് ഭംഗം വരുത്തുന്നതിനും കാരണമാകുന്ന ഒരു നടപടിക്രമമാണ് ആലോചിക്കുന്നത്" എന്ന് അദ്ദേഹം അതിൽ കുറിച്ചു.

ഉപ്പുസത്യാഗ്രഹത്തിന് മുന്നോടിയായി നടന്ന ആദ്യത്തെ പ്രധാന അറസ്റ്റ് 1930 മാർച്ച് 7-ന് ഗുജറാത്തിലെ ബോർസാദ് താലൂക്കിലുള്ള റാസ് ഗ്രാമത്തിൽ വെച്ച് സർദാർ വല്ലഭായ് പട്ടേലിന്റേതായിരുന്നു. ഉടനടി മൂന്ന് മാസത്തെ തടവുശിക്ഷയ്ക്ക് വിധിക്കപ്പെട്ട പട്ടേലിന്റെ അറസ്റ്റിനെ ഗാന്ധിജി ഒരു 'ശുഭലക്ഷണം' എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിച്ചത്.

ഗാന്ധിജി അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, എല്ലാ കോൺഗ്രസ് കമ്മിറ്റികളും വ്യക്തികളും ഉടനടി അഖിലേന്ത്യാ ഹർത്താൽ ആചരിക്കണമെന്ന് നെഹ്‌റു നിർദ്ദേശിച്ചു. തങ്ങളുടെ നേതാവിനോടുള്ള രാജ്യത്തിന്റെ ആഴമായ ആദരവും ആത്മവിശ്വാസവും പ്രകടിപ്പിക്കാനാണ് ഇത് ഉദ്ദേശിച്ചത്. 1930 മാർച്ച് 8-ന് അലഹബാദിൽ നടത്തിയ പ്രസംഗത്തിൽ, 1921-ൽ ഗാന്ധിജി അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ 'ഒരു നായ പോലും കുരച്ചില്ല' എന്ന ഏൾ വിന്റർട്ടന്റെ പ്രസ്താവനയ്ക്ക് 'ഉചിതമായ മറുപടി' നൽകാൻ നെഹ്‌റു ജനങ്ങളോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. 1921-ലെ ആ നിശബ്ദത ഗാന്ധിജിയുടെ തന്നെ നിർദ്ദേശങ്ങൾ പാലിച്ചതുകൊണ്ടാണെന്നും, രാജ്യം ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി ഒറ്റക്കെട്ടാണെന്ന് ഇപ്പോൾ തെളിയിക്കുമെന്നും അദ്ദേഹം പ്രത്യാശ പ്രകടിപ്പിച്ചു.

1930 മാർച്ച് 12-ന് സബർമതി ആശ്രമത്തിൽ നടന്ന പ്രാർത്ഥനായോഗത്തിൽ ഗാന്ധിജി ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു:

"നാം ഒരു ജീവിതമരണ പോരാട്ടത്തിലേക്കാണ് പ്രവേശിക്കുന്നത്, ഒരു വിശുദ്ധ യുദ്ധം; നമ്മെത്തന്നെ അർപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു വലിയ യജ്ഞമാണ് നാം നടത്തുന്നത്. നിങ്ങൾ അശക്തരാണെന്ന് തെളിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ നാണക്കേട് എന്റേതായിരിക്കും, നിങ്ങളുടേതല്ല. ദൈവം എനിക്ക് നൽകിയ അതേ കരുത്ത് നിങ്ങൾക്കുമുണ്ട്. നമ്മളിലെല്ലാം ഉള്ള ആത്മാവ് ഒന്ന് തന്നെയാണ്. എന്നിൽ അത് ഉണർന്നു കഴിഞ്ഞു; മറ്റുള്ളവരിൽ അത് ഭാഗികമായി ഉണർന്നിരിക്കുന്നു."

1930 മാർച്ച് 12-ന് രാവിലെ 6:30-ന് മഹാത്മാഗാന്ധി സബർമതി ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് ദണ്ഡി എന്ന തീരദേശ ഗ്രാമത്തിലേക്ക് തന്റെ ചരിത്രപ്രധാനമായ 241 മൈൽ (388 കി.മീ) യാത്ര ആരംഭിച്ചു. നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭാഗമായി ബ്രിട്ടീഷ് ഉപ്പുനിയമം ലംഘിക്കുന്നതിനായി തിരഞ്ഞെടുത്ത 78 അനുയായികളെ അദ്ദേഹം നയിച്ചു. 24 ദിവസം നീണ്ടുനിന്ന ഈ യാത്ര സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിൽ ചേരാൻ ഇന്ത്യയിലുടനീളമുള്ള ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളെ ഉത്തേജിപ്പിച്ചു.

"രാജ്യത്തിന്റെ മിക്കവാറും എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും ജനങ്ങളുടെ വൻപങ്കാളിത്തത്തോടെ ഉപ്പുനിയമങ്ങൾ ലംഘിക്കപ്പെട്ടതോടെ ഭാരതം ഒന്നടങ്കം ആവേശഭരിതമായി. ദണ്ഡി യാത്രയ്ക്കിടയിൽ, തന്റെ പാതയിലുണ്ടായിരുന്ന മിക്കവാറും എല്ലാ ഗ്രാമങ്ങളിലും ഗാന്ധിജി പ്രസംഗങ്ങൾ നടത്തി. കേവലം ഉപ്പുനിയമത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിൽക്കാതെ, സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ഒട്ടനവധി വിഷയങ്ങളെ 'പൂർണ്ണ സ്വരാജ്' എന്ന ലക്ഷ്യത്തിനായി ജനങ്ങളെ അണിനിരത്താൻ അദ്ദേഹം തന്റെ സന്ദേശങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി.

സാധാരണക്കാരന്റെ ദൈനംദിന പോരാട്ടങ്ങളും സ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന മഹത്തായ ലക്ഷ്യവും തമ്മിലുള്ള ദൂരം കുറയ്ക്കാൻ 'ഉപ്പ്' എന്ന പ്രതീകാത്മക വിഷയത്തെ ഗാന്ധിജി എത്രത്തോളം വൈദഗ്ധ്യത്തോടെ ഉപയോഗിച്ചു എന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ജനങ്ങളുടെ നാഡിമിടിപ്പ് കൃത്യമായി അറിഞ്ഞിരുന്ന ഒരു ജനനായകന്റെ നീക്കമായിരുന്നു ഇത്. ഉപ്പ് മനുഷ്യന്റെ ആരോഗ്യത്തിന് അത്യാവശ്യമായതിനാലും പാവപ്പെട്ടവനും പണക്കാരനും ഒരുപോലെ ഉപയോഗിക്കുന്നതിനാലും, അതിന്മേലുള്ള നികുതി ജനങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പിന് നേരെയുള്ള നേരിട്ടുള്ള ആക്രമണമായിരുന്നു. 1930-ൽ ഒരു പിടി ഉപ്പ് കയ്യിലെടുത്തതിലൂടെ ഗാന്ധിജി കേവലം ഒരു നിയമം ലംഘിക്കുക മാത്രമല്ല ചെയ്തത്; വർഷങ്ങളായി താൻ നിശബ്ദമായി സംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ദശലക്ഷക്കണക്കിന് സാധാരണക്കാരായ ഇന്ത്യക്കാരെ അദ്ദേഹം ഉണർത്തുകയായിരുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്തിന് ഇനി അവഗണിക്കാൻ കഴിയാത്ത വിധത്തിലുള്ള ഒരു കൂട്ടായ പ്രതിരോധമായി അതിനെ മാറ്റാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സാധിച്ചു.

"ഭീകരവാഴ്ച അഴിച്ചുവിട്ടും കൂട്ട അറസ്റ്റുകൾ നടത്തിയും സർക്കാർ സമരത്തെ നേരിട്ടു. പണ്ഡിറ്റ് നെഹ്‌റു 1930 ഏപ്രിൽ 14-ന് അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെടുകയും ആറ് മാസത്തെ തടവിന് ശിക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. 1930 മെയ് 4-5 അർദ്ധരാത്രിയിൽ ദണ്ഡിയ്ക്കടുത്തുള്ള കരാഡിയിൽ വെച്ച് 

ഗാന്ധിജി അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടു. ഉപ്പുനിയമങ്ങൾ പ്രതീകാത്മകമായി ലംഘിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് ധരാസന സാൾട്ട് വർക്സിലേക്ക് റെയ്ഡ് ആസൂത്രണം ചെയ്യുന്നതിനിടെ, അദ്ദേഹം കുടിലിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോഴാണ് ബ്രിട്ടീഷ് അധികൃതർ അദ്ദേഹത്തെ തടങ്കലിലാക്കിയത്. 1827-ലെ റെഗുലേഷൻ XXV പ്രകാരം ഔപചാരിക വിചാരണ കൂടാതെ അദ്ദേഹത്തെ തടവിലാക്കുകയും പൂനെയിലെ യെർവാഡ സെൻട്രൽ ജയിലിലേക്ക് അയക്കുകയും ചെയ്തു.

ഗാന്ധിജിയുടെ പിൻഗാമിയായ അബ്ബാസ് ത്യാബ്ജി 1930 മെയ് 12-ന് ധരാസനയിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറെടുക്കുന്നതിനിടെ അറസ്റ്റിലായി. തുടർന്ന് സരോജിനി നായിഡു നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്തു, സമരം അചഞ്ചലമായ വീര്യത്തോടെ തുടർന്നു. 1930 മെയ് മാസത്തിൽ നടന്ന ധരാസന ഉപ്പ് റെയ്ഡിലായിരുന്നു സജീവമായ അഹിംസയുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ പ്രകടനം കണ്ടത്. പോലീസിന്റെ ക്രൂരമായ അടിച്ചമർത്തലിന് ദൃക്സാക്ഷിയായ അമേരിക്കൻ പത്രപ്രവർത്തകൻ വെബ് മില്ലർഇപ്രകാരം റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തു: 'ധരാസനയിലെ ദൃശ്യം... പാശ്ചാത്യ മനസ്സിനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതിശയിപ്പിക്കുന്നതും അമ്പരപ്പിക്കുന്നതുമായിരുന്നു... നൂറുകണക്കിന് ആളുകളെ പോലീസ് മർദിക്കുന്നത് ഞാൻ കണ്ടു, എന്നാൽ സന്നദ്ധപ്രവർത്തകർ തിരിച്ചൊരു അടി പോലും നൽകുന്നത് ഞാൻ കണ്ടില്ല.' ലോകമെമ്പാടുമുള്ള പ്രമുഖ മാധ്യമങ്ങൾ ഉപ്പുസത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ വാർത്തകൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുകയും ഇതിന് അന്താരാഷ്ട്ര ശ്രദ്ധ നേടിക്കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യം, ദണ്ഡി യാത്ര നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ തന്നെ മഹാത്മാഗാന്ധി ടൈം മാഗസിന്റെ (TIME Magazine) കവർ പേജിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു എന്നതാണ്. ഈ പ്രസ്ഥാനം ഉണ്ടാക്കിയ ആഗോള സ്വാധീനത്തെത്തുടർന്ന്, ടൈം മാഗസിൻ അദ്ദേഹത്തെ 1930-ലെ 'മാൻ ഓഫ് ദി ഇയർ' (Man of the Year) ആയി തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും ലോകചരിത്രത്തിലെ ഒരു സുപ്രധാന സംഭവമായി ഉപ്പുസത്യാഗ്രഹത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. അന്തിമമായി, ഈ സമരം ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിന്റെ ക്രൂരത തുറന്നുകാട്ടുകയും ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് അനുകൂലമായി ആഗോളാഭിപ്രായം രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ വിജയിക്കുകയും ചെയ്തു.

സത്യാഗ്രഹത്തെക്കുറിച്ച് ചില കാര്യങ്ങൾ പങ്കുവെക്കാൻ ലഭിച്ച ഈ അവസരത്തെ ഞാൻ വിലമതിക്കുന്നു. ദണ്ഡി യാത്രയുടെ സ്മരണാർത്ഥം ഇത്തരമൊരു പരിപാടി സംഘടിപ്പിച്ചതിന് ഇതിന്റെ സംഘാടകരെ ഞാൻ അഭിനന്ദിക്കുന്നു. ആ ചരിത്ര സംഭവത്തിൽ നിന്നും വിലയേറിയ പാഠങ്ങളാണ് നാം ഇന്നും പഠിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. ഭയമില്ലാതെ നടത്തുന്ന പ്രതീകാത്മകമായ ധീരപ്രവൃത്തികൾക്ക് വലിയ മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയുമെന്ന് ഈ പ്രസ്ഥാനം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

നമ്മുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിൽ ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന് വഴികാട്ടിയായ സത്യത്തിന്റെയും അഹിംസയുടെയും ചൈതന്യം നമുക്ക് മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകാം. ത്യാഗവും സഹനവും ആവശ്യപ്പെടുന്ന അഹിംസയുടെ പാത മാത്രമാണ് ശരിയായ വഴിയെന്ന് നമുക്ക് തിരിച്ചറിയാം. അത്തരം ഒരു പാത മാത്രമേ അക്രമത്തിന്റെ ശക്തികളെ അതിജീവിച്ച്, അഹിംസയിലധിഷ്ഠിതമായ ഒരു ലോകക്രമം കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ നമ്മെ സഹായിക്കുകയുള്ളൂ.

കടപ്പാട്

ഗാന്ധി ദർശൻ സമിതി സംഘടിപ്പിച്ച ഒരു വെർച്വൽ പരിപാടിയിൽ ലേഖകൻ നടത്തിയ അനുസ്മരണ പ്രഭാഷണത്തിന്റെ പരിഷ്കരിച്ച രൂപമാണിത്. ഗാന്ധി ദർശൻ സമിതി പ്രസിഡന്റ് ശ്രീ. വി. സി. കബീർ മാസ്റ്ററാണ് പരിപാടി ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തത്.

ഗ്രന്ഥകാരനെക്കുറിച്ച്:

ഗാന്ധിയൻ ദർശനങ്ങളിലും സമാധാന പഠനങ്ങളിലും  ശ്രദ്ധേയനായ പണ്ഡിതനും ഗവേഷണ രംഗത്ത് ദീർഘകാലത്തെ പ്രാവീണ്യമുള്ള വ്യക്തിയുമാണ് ഡോ. സിബി കെ. ജോസഫ്. നിലവിൽ വർധ സേവാഗ്രാം ആശ്രമം പ്രതിഷ്ഠാന്റെ കീഴിലുള്ള ശ്രീ ജമ്‌നാലാൽ ബജാജ് മെമ്മോറിയൽ ലൈബ്രറി ആൻഡ് റിസർച്ച് സെന്റർ ഫോർ ഗാന്ധിയൻ സ്റ്റഡീസിന്റെ ഡയറക്ടറായി സേവനമനുഷ്ഠിക്കുന്നു.

ഇമെയിൽ: directorjbmlrc@gmail.com