Address of Shri Vijay Tambe at Gandhi Seva Sangh, Sevagram
Namaskar, I am sincerely grateful to President Shri Bharat Mahoday and Executive Shri Anil Farsode for inviting me on the occasion of the Foundation Day of Gandhi Seva Sangh. While choosing the topic for today's dialogue, I thought it should be in the context of Gandhiji but also something different. From that, it was decided to center the discussion on creativity and the present times.
Generally, for any artist, the process of creation is a period of extreme restlessness, mentally exhausting. While the process of arriving at a decision is on, storms of thoughts whirl in the mind. But after the creation of the artwork, the artist becomes free from all that. However, this does not happen in the case of Gandhiji. From decisions in the freedom struggle to even decisions in the ashram, his process of creation is continuous and directly connected to actual human life. After every small and big action, different facets of society and the human mind keep coming to the fore. In accordance with that, his further programmes keep changing, or let us say, keep evolving. Take any period of Gandhiji's life, he has never been freed from restlessness.
An important incident of the creative process at the personal level in Gandhiji's life is on the night of 7 July 1893 at Pietermaritzburg station in South Africa, when he was thrown off the first-class compartment onto the platform along with his luggage as a 'coolie'. Shivering in the cold that night, the big question before him was 'What is my duty?'. After spending the night thinking over many possibilities, cursing and tormenting himself, the twenty-four-year-old Mohan arrived at a decision: 'I will not go back. I will preserve my self-respect.' Later in South Africa, in the process of his becoming Gandhiji, he also pondered a lot on how poor, destitute, helpless people should resist injustice. There too he got the same answer: 'No matter how much trouble the body has to suffer, I will preserve self-respect.'
An incident where the signs of creativity in his public life are dazzlingly visible is the decision to withdraw the Non-Cooperation Movement. In this movement, at Chauri Chaura, the people burnt a police station. Twenty policemen inside were burnt and suffocated to death. Gandhiji, while immediately announcing the decision to withdraw the movement, took responsibility for the incident himself and admitted that the countrymen were not yet ready for a non-violent movement. Many criticized him saying that you are pushing away freedom that was within reach. Gandhiji had been in India for only seven years. Yet he appears firm on his decision. He shows firm faith that the Indian people can understand his decision. There are two important points in such a decision. The first is one's value system and the second is having an awareness of the society in which we live, i.e., understanding the pulse of society or the people. Most importantly, if both points are used as a strategy, nothing is achieved. The value system has to be imbibed within oneself, then it becomes mine. An example of that is, once my father asked me, 'Tell me for sure whether you are a theist or an atheist.' I said, 'When I started reading Tukaram, I got scared. I start agreeing with it but I cannot become like him. No matter how much I try, I cannot become like him.' In short, I cannot imbibe Tukaram. To recognize the nerve of society, one must have a thorough knowledge of the tradition and culture of our society. One has to be one with the joys and sorrows of our society. One must understand their language and the language that comes out of one's mouth should touch their hearts. In short, this does not happen as a strategy.
As an expression of his creativity in the context of movements, the Salt Satyagraha can be taken as an example. After withdrawing the Non-Cooperation Movement, after a few years Gandhiji asked Appa Patwardhan to study the salt laws of various countries of the world. Appa Patwardhan studied and submitted notes to Gandhi. On the basis of that, Gandhi did not file a case in court, did not ask anyone to raise a voice against it in the British Parliament, nor did he look at it merely as an economic question. Going beyond religion, caste, language, province, he designed the Salt Satyagraha which would awaken the feeling that we are one nation, which connects with the daily life of every person, and which gives the experience of fearlessness through a non-violent struggle. Many were sure that this satyagraha would not succeed. The opposite happened. The consciousness that 'I will be beaten but I will not retreat' spread all over India in the minds of all castes and religions, poor and rich, women and men. It came into action. Indians became free from fear. On a large scale, the unarmed Indian populace stood up fearlessly against the British rule. At such a time, the state institution becomes fear-stricken and commits brutal violence. But the rulers cannot hide their fear.
Actually, the question is not about Gandhi. The question is about us. Today, if we are sensitive, if we have compassion and kindness beyond caste and religion, if we have an attitude of including everyone, if we have faith in gender equality, then remember, we are Gandhi who has been thrown on the platform. Shivering in the dark, straining our brains, we are trying to get out of the situation.
Before any decision of ours is made, it is necessary to think about in what circumstances we are taking the decision. Around 1990, the middle class in our country started becoming neo-rich. Now, after the entry of AI everywhere, we will see these same people being pushed towards the lower middle class. Today the market is blooming with various kinds of goods. Greed and accumulation of goods have increased. The market has changed our ideas of prestige. But the common man has no money in his pocket. And there is no certainty of the future. An economic inequality gap, as deep as never before in the last century, has been created. In our hands we have 3G, 4G and now 5G. Without our knowledge, we have a computer in our hands and along with it, a camera to make reels. On social media, dams of information have burst and along with true information, false information is flowing in full flood. There is a shortage of people working in institutions and organizations that wish well for society and wish to bring about transformation. The language of communication of these organizations is not understood by today's youth. The capacity to understand what the youth are saying, what is simmering in their minds, is not seen in these institutions and organizations. However, modern organizations started in the name of historical great men have huge recruitment. Due to technology, the social fabric is getting disrupted and being rearranged. From Marxists to Gandhians, who are considered progressive, no one has taken the subject of technology into account. But the anti-science orthodox people have understood the power of technology exactly. The way elections are conducted as a program in India today, Nehru and Ambedkar would certainly not have imagined. Today, not only have caste and religious identities become intense, but the blazing identity regarding historical great men and respected leaders has reached its peak. Instead of day-to-day life questions, people are engrossed in playing these identity battles.
Technology has brought the number of jobs to a minimum level. In the future, for the programming of robots that will come, today's laborers have to work with a camera mounted on their head. As the entry of artificial intelligence in every field is almost complete, the number of those who are thrown out of the periphery will only keep increasing. We cannot offer an alternative of employment to the unemployed. We cannot take any responsibility for them. As an alternative to this, discussions have started that everyone should be given Universal Basic Income (UBI) across the board. That there is self-respect in earning income through labor, there was no disagreement on this among Marx, Gandhi and any thinker. That programs to feed people for free will have to be implemented in any country, no thinker had imagined. Through these money-distribution schemes, we are experiencing that in a democracy, citizens are being converted into helpless subjects of a king. On the other hand, due to AI, we are losing our language, culture, diversity, everything. The weakening of language means the reduction of thought. Limitation to the expression of an individual. As a result, the individual searches for quick answers. Examples like Hindus are not developing because of Muslims, Dalits are not developing because of Brahmins, OBCs are not developing because of Marathas, India's progress is not happening because of Pakistan, are examples we see around us of searching for answers in one sentence without thinking.
We feel that we are behaving naturally. But a program of continuously recording all the details of our living, our anger, greed, vices, likes and dislikes, motivations is going on. For all the free or not-free apps in the mobile, we are also suppliers. We see only what we like. Our life has become like our favorite reels. But reality is not like that. In all this situation, what will be our decision? Do we want to live as robots by getting intoxicated with religious and caste identity, or do we want to try to live meaningfully by retaining wisdom? Do we want to find joy in violence and cruelty or live as a sensitive, all-inclusive, tolerant person? When thrown on the platform in the dark and shivering, this is the time to call upon our creative capacity with such questions. But suppose we are not even getting questions, we are not restless, then be sure that we are still in the railway compartment and will soon be thrown onto the platform. And yes, if you are still behaving sweetly with everyone everywhere, then understand that you are one of those who remained silent when it was time to take a stand.
Every one of us has more or less creative capacity. Sometimes we are not aware of it. Creativity spurs transformation, change. It spurs reconsideration of existing concepts. To spur that reconsideration process, I am putting forth some points. Till today I used to speak against someone. Then I started understanding that from this habit we look at it as 'them and us'. Unless I keep someone as an enemy, the motivation to act is not created in me. Since I act out of reaction, I am not serious about what my own thought is. Rather than that, we should learn what is the skill of putting forth our thought precisely without considering anyone as an enemy.
We should check on what basis all our concepts are based. We should scrutinize how much influence the market, social media, advertisements, customs have on it. Let me give an example. I was invited to give a speech at a Sharadotsav in a college in Nagpur. The girls had come very dressed up. There was jewelry, sarees of the same color. I told them, 'I have no objection to your dressing up or adorning yourself. But what is the reason for doing this? Is the purpose that others should like me, someone should be attracted to me, or I don't know about others, I dress up because I like it.' No girl chose the second reason.
In our personal life we say that I do not believe in caste, religion discrimination. But that is not enough to hold society together. Do we consciously become all-inclusive? In Wardha's Sevagram Ashram during Gandhiji's time, all boards from the board at the entrance gate of the ashram to the boards inside, even the board of the prayer ground, were in Devanagari and Urdu scripts.
Are we, who insist on transformation, strengthening the same system? A favorite role in democracy is that all work should be done by the government. All ways from applications and requests to pressure of agitation are adopted for the government to do a particular work. But that particular work happens within the governmental framework itself. Suppose we want a school in our locality. After struggling and fighting, we get a school sanctioned. That means a government school has come to our locality. The real question is whether we have any different thoughts about education in our ideology or are we happy with government schools? In fact, what kind of education do we want? How can it be given in our locality? We have not even thought about this question.
What is our idea about culture as a whole? Am I proud that my culture is pure? Do I get angry at impurity or adulteration? Pure culture means a puddle, stagnant water. Living culture means a continuous confluence of different streams. A metaphor from our daily life is misal or bhel. There are many ingredients in it. Each has its own taste. From mixing them, a completely different taste called bhel is created. It includes everyone yet is distinct.
The process of examining various such concepts is certainly a headache-inducing process. Through it many puzzles are solved. Joy is found in restlessness. We keep getting freed from many bondages.
After being thrown on the platform, while thinking restlessly and taking a decision, many thoughts start revolving in the mind. Their possibilities start appearing. Through all this, the head starts buzzing. To find a way out of it, some points have been suggested. After each one finds a way out by making full use of his creative capacity and then tries to live accordingly, that is awakening the Gandhi within us.
Vijay Tambe / 9869019727 /
Email:vtambe@gmail.com
The original text of the address in Marathi is given below.
नमस्कार, गांधी सेवा संघाच्या वर्धापन दिनानिमित्ताने मला आमंत्रित केल्याबद्दल मी
अध्यक्ष श्री भारत महोदय आणि कार्यवाह श्री अनिल फरसोले यांचा मन:पूर्वक आभारी
आहे. आजच्या संवादाचा विषय निवडताना तो गांधीजींच्या संदर्भात असेल मात्र वेगळाही
हवा असा विचार झाला . त्यातून सर्जकता आणि आजचा काळ या विषयला केंद्र ठेऊन
मांडणी करावी असे ठरले.
सर्वसाधारणपणे कुठल्याही कलावंतासाठी सर्जनाची प्रक्रिया हा अतिशय अस्वस्थतेचा ,
मेंदूला शीण आणणारा काळ असतो. निर्णयाला येण्याची प्रक्रिया चालू असताना विचारांची
वादळे डोक्यात घोघावत असतात. मात्र कलाकृतीच्या निर्मिती नंतर कलावंत या
सगळ्यातून मोकळा होतो. मात्र गांधीजींच्या बाबतीत तसे होत नाही. स्वातंत्र्य लढ्यातील
निर्णयापासून अगदी आश्रमातील निर्णयापर्यंत त्यांची सर्जनाची प्रक्रिया ही निरंतर आणि
प्रत्यक्ष मानवी जीवाशी निगडीत आहे. प्रत्येक छोट्या मोठ्या कृतीनंतर समाजाचे आणि
मानवी मनाचे वेगवेगळे पैलू समोर येत राहतात . त्याच्या अनुषंगाने त्यांचे पुढचे कार्यक्रम
बदलत जातात किंवा असू म्हणू की विकसित होत जातात. गांधीजींच्या जीवनातील
कुठलाही काळ घ्या , अस्वस्थतेपासून त्यांची कधीच सुटका झालेली नाही.
गांधीजींच्या जीवनातील व्यक्तिगत पातळीवरील सर्जन प्रक्रियेचा महत्वाचा प्रसंग म्हणजे ७
जुलै १८७३ च्या रात्री दक्षिण आफ्रिकेत पीटर मेरीत्सबर्ग स्टेशनवर कुली म्हणून
सामानासकट पहिल्या वर्गातून फलाटावर फेकून दिलं. त्या रात्री थंडीमध्ये कुडकुडत
त्यांच्या पुढे मोठा प्रश्न होता ‘ माझं कर्तव्य काय ?’ रात्रभर अनेक शक्यतांचा विचार करून ,
स्वत:ला कोसत, छळत रात्र काढल्यावर चोवीस वर्षाचा तरुण मोहन निर्णयाला आला ‘ मी
परत जाणार नाही. माझा आत्मसन्मान जपेन.’ पुढे दक्षिण आफ्रिकेत त्यांच्या गांधीजी
बनण्याच्या प्रक्रियेत गरीब, भुकेकंगाल, असहाय माणसांनी अन्यायाचा प्रतिकार कसा
करावा यावरही त्यांनी खूप मंथन केले. त्यांना तिथेही हेच उत्तर मिळालं. ‘ शरीराला
कितीही त्रास झाला तरीही आत्मसन्मान जपणार.’
गांधीजींच्या सार्वजनिक जीवनातील सर्जकतेची चिन्हे लखलखीतपणे दिसणारा प्रसंग म्हणजे
असहकार आंदोलन मागे घेण्याचा निर्णय. या आंदोलनात चौरीचौरा येथे जनतेने पोलीस
चौकी जाळली. आतील वीस पोलीस जाळून, गुदमरून मेले. गांधीजीनी तात्काळ आंदोलन
मागे घेण्याचा निर्णय जाहीर करताना स्वत: घटनेची जबाबदारी स्वीकारली आणि अहिंसक
आंदोलनाला देशबांधव अजून तयार नाहीत हे कबूल केले. हातातोंडाशी आलेले स्वातंत्र्य
आपण दूर ढकलताय म्हणत अनेकांनी त्यांच्यावर टीका केली. गांधीजींना भारतात येऊन
फक्त सात वर्षे झाली होती. तरीही ते आपल्या निर्णयावर ठाम दिसतात. आपला निर्णय
भारतीय जनता समजू शकते यावर त्यांचा ठाम विश्वास दिसून येतो. अशाप्रकारच्या
निर्णयात दोन महत्वाचे मुद्दे असतात. पहिला आहे , आपली मूल्यव्यवस्था आणि दुसरं
म्हणजे आपण ज्या समाजात राहतोय त्याचे भान असणं म्हणजे समाजाची किंवा जनतेची
नाडी समजणे. सर्वात मुख्य म्हणजे दोन्ही मुद्दे रणनीती म्हणून वापरलेत तर हाती काहीही
येत नाही. मूल्यव्यवस्था आपल्यात मुरवावी लागते मग ती माझी होते. त्याचं उदाहरण
म्हणजे, एकदा मला वडिलांनी विचारलं ‘ तू आस्तिक आहेस की नास्तिक , ते नक्की सांग.’ मी
म्हंटलं ‘ तुकाराम वाचायला घेतल्यावर मी घाबरलो. हे पटायला लागतं पण त्यांच्यासारखं
होता येत नाही.कितीही प्रयत्न केला तरी मी त्यांच्यासारखा नाही होऊ शकत.’ थोडक्यात
तुकाराम मला मुरवता येत नाही. समाजाची नस ओळखण्यासाठी आपल्या समाजाची
परंपरा,संस्कृती याची पुरती जाण असावी लागते . आपल्या समाजातील सुख दु:खाशी
एकरूप असावं लागतं. त्यांची भाषा समजावी लागते आणि त्याच्या मनाला भिडेल अशी
भाषा आपल्या मुखातून यावी लागते. थोडक्यात रणनीती म्हणून हे होत नसतं.
आंदोलनांच्या संदर्भात त्यांच्या सर्जकतेचा अविष्कार म्हणून मिठाच्या सत्याग्रहाचे उदाहरण
घेता येईल. असहकार आंदोलन मागे घेतल्यावर काही वर्षांनी गांधीजीनी अप्पा पटवर्धनांना
जगातील विविध देशांच्या मिठाच्या कायद्याचा अभ्यास करायला सांगितला. अप्पा
पटवर्धनांनी अभ्यास करून गांधीना टिपण सादर केलं. त्याच्या आधारावर गांधींनी कोर्टात
केस घातली नाही, ब्रिटीश पार्लमेंट मध्ये त्याच्या विरुद्ध आवाज उठविण्यासाठी कोणाला
सांगितले नाही किंवा फक्त आर्थिक प्रश्न म्हणून त्याकडे पाहिलं नाही. धर्म जाती भाषा
प्रांताच्या पलीकडे जाऊन आपण एक राष्ट्र आहोत ही भावना जागविणारे , प्रत्येक
माणसाच्या दैनंदिन जगण्याशी जोडणारे आणि अहिंसेच्या लढ्यातून निर्भयतेची अनुभूती
देणारे मिठाच्या सत्याग्रहाचे डिझाईन त्यांनी तयार केले. हा सत्याग्रह यशस्वी होणार नाही
अशी अनेकांना खात्री होती. झाले उलटेच. सर्व जाती धर्माच्या ,गरीब श्रीमंताच्या, स्त्री
पुरुषांच्या मनात मी मार खाईन पण हटणार नाही ही चेतना भारतात सर्वदूर पसरली.
कृतीतही आली. भारतीय भयमुक्त झाले. व्यापक प्रमाणात निशस्त्र भारतीय जनता ब्रिटीश
शासनाविरुद्ध भयमुक्त होऊन उभी राह्यली. अशा वेळी शासनसंस्था भयग्रस्त होते आणि
पाशवी हिंसा करते. मात्र राज्यकर्ते आपलं भय लपवू शकत नसतात.
खरं तर प्रश्न गांधींचा नाही. प्रश्न आपला आहे. आज आपण संवेदनाक्षम असू, जाती धर्माच्या
पल्याडची करुणा आणि अनुकंपा आपल्यात असेल , सर्वांना सामावून घेण्याची वृत्ती
आपल्यात असेल, स्त्रीपुरुष समतेवर आपला विश्वास असेल तर लक्षात ठेवा आपण
फलाटावर फेकलेले गांधी आहोत. अंधारात कुडकुडत , मेंदूला ताण देऊन परिस्थितीतून
बाहेर पडायच्या प्रयत्नात आहोत.
आपला कुठलाही निर्णय होण्यापूर्वी आपण कोणत्या परिस्थितीत निर्णय घेतोय याचा विचार
करणे गरजेचे आहे. अंदाजे १९९० नंतर आपल्या देशातील मध्यमवर्ग नवश्रीमंत व्हायला
सुरवात झाली. आता सर्वत्र ए.आय. चा प्रवेश झाल्यानंतर हीच मंडळी कनिष्ठ मध्यमवर्गाकडे
ढकलली जाताना आपल्याला दिसणार आहेत. आज बाजार विविध प्रकारच्या वस्तूंनी फुलून
गेलाय. हव्यास आणि वस्तुसंचय वाढलाय. बाजाराने आपल्या प्रतिष्ठेच्या कल्पना बदललेल्या
आहेत. मात्र सर्वसामान्य माणसाच्या खिशात पैसा नाही. आणि भवितव्याची शाश्वती नाही.
गेल्या शतकात नव्हती एवढी प्रचंड खोल आर्थिक विषमतेची दरी निर्माण झालेली आहे.
आपल्या हाती थ्री जी, फोर जी आणि आता फाईव्ह जी आहे. आपल्या नकळत आपल्या हाती
एक कंप्युटर आहे आणि त्याच्या सोबत रील्स बनवायला कॅमेरा सुद्धा आहे. समाज
माध्यमांवर माहितीची धरणे फुटली असून खऱ्या सोबत खोटी माहिती दुथडी भरून वहात
आहे. समाजाचं भलं करू इच्छिणाऱ्या , परिवर्तन करू इच्छिणाऱ्या संस्था आणि
संघटनामध्ये काम करणाऱ्यांची चणचण आहे. या संघटनांची संवादाची भाषा आजच्या
तरुणांना कळत नाही. तरुण काय म्हणतायत त्यांच्या मनात काय धुमसतंय ते समजून
घ्यायची क्षमता या संस्था संघटनांमध्ये दिसत नाही. मात्र ऐतिहासिक महापुरुषांच्या
नावाने काढलेल्या आधुनिक संघटनांकडे भरमसाठ भरती आहे. तंत्रज्ञानामुळे समाजाची घडी
विस्कटून तिची फेरमांडणी होतेय. पुरोगामी समजल्या जाणाऱ्या म्हणजे मार्क्सवाद्यांपासून
गांधीवाद्यांपर्यंत कोणीही तंत्रज्ञान हा विषय लक्षातच घेतला नाही. मात्र विज्ञान विरोधी
सनातनी मंडळीना तंत्रज्ञानाची ताकद नेमकी कळली. आज भारतात ज्या प्रकारे निवडणुका
नावाचा कार्यक्रम घेतला जातो, याची कल्पना नेहरू आणि आंबेडकरांनी नक्कीच केलेली
नसणार. आज फक्त जाती धर्माच्या अस्मिता प्रखर झालेल्या नाहीत तर ऐतिहासिक
महापुरुष आणि आदरणीय नेत्यांबद्दल जाज्वल्य अस्मिता पराकोटीला पोचल्या आहेत.
दैनंदिन जीवनातील प्रश्नांपेक्षा या अस्मितांच्या लढाया खेळण्यात मंडळी गुरफटली आहेत.
तंत्रज्ञानाने रोजगारांची संख्या किमान पातळीवर आणून ठेवली आहे. भावी काळात
येणाऱ्या रोबोंच्या प्रोग्रामिंग साठी आजच्या श्रमिकांना डोक्यावर कॅमेरा लावून काम करावे
लागत आहे. प्रत्येक क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा प्रवेश पूर्ण होत आल्याने परिघाबाहेर फेकले
जाणाऱ्यांची संख्या वाढतच जाणार आहे. बेरोजगारांना आपण रोजगाराचा पर्याय देऊ
शकत नाही. त्यांची कोणतीही जबाबदारी आपण घेऊ शकत नाही. याला पर्याय म्हणजे
सरसकट सर्वांना ‘ युनिव्हर्सल बेसिक इन्कम ( युबीआय) द्यावा अशा चर्चा सुरु झालेल्या
आहेत. श्रम करून उत्पन्न मिळविण्यात आत्मसन्मान असतो यावर मार्क्स, गांधी आणि
कोणत्याही विचारवंताचे दुमत नव्हते. जनतेला फुकट पोसायचे कार्यक्रम कोणत्याही देशात
राबवावे लागतील अशी कल्पना कोणत्याही विचारवंताला नव्हती. या पैसे वाटण्याच्या
योजनांमधून आपण लोकशाहीत नागरिकांचे रुपांतर राजाच्या लाचार प्रजेत होत असल्याचे
अनुभवत आहोत. दुसऱ्या बाजूला ए.आय. मुळे आपली भाषा, संस्कृती , विविधता सगळंच
हरवून बसत आहोत. भाषा क्षीण होत जाणे म्हणजे विचार कमी होत जाणे. व्यक्तीच्या
अभिव्यक्तीला मर्यादा येणे. याचा परिणाम म्हणजे व्यक्तीने झटपट उत्तरे शोधणे. हिंदूंचा
विकास होत नाही कारण मुसलमान, दलितांचा विकास होत नाही कारण ब्राम्हण,
ओबीसींचा विकास होत नाही कारण मराठे असं वाढत जाऊन भारताची प्रगती होत नाही
कारण पाकिस्तान. विचार नं करता एका वाक्यात उत्तरे शोधायची ही उदाहरणे आपण
आसपास बघत असतो.
आपल्याला वाटतंय की आपण नैसर्गिक वागतोय. मात्र आपल्या जगण्याचा सगळा तपशील ,
आपले राग, लोभ, विकार, आवडीनिवडी,प्रेरणा याची सातत्याने नोंद घेण्याचा कार्यक्रम
चालू आहे. मोबाईल मधील सगळी फुकट किंवा बिनफुकट अँप्ससाठी आपण पुरवठादार
असतो सुद्धा असतो. आपल्याला जे आवडतं तेच आपल्याला दिसतं. आपलं जीवन आपल्या
आवडत्या रील्स सारखं झालंय. पण वास्तव तसं नाहीये. या सगळ्या परिस्थितीत आपला
निर्णय काय असेल? धार्मिक जातीय अस्मितेची गुंगी चढवून रोबो म्हणून जगायचंय की
शहाणपण टिकवून अर्थपूर्ण जगण्याचा प्रयत्न करायचाय.? हिंसा आणि क्रौर्यामध्ये आनंद
मानायचाय की संवेदनाक्षम सर्वसमावेशी सहिष्णु म्हणून जगायचंय? अंधारात फलाटावर
फेकल्यावर अशा प्रश्नांनी कुडकुडताना आपल्यातील सर्जन क्षमतेला साद घालण्याची हीच
वेळ आहे. मात्र समजा आपल्याला प्रश्नच पडत नसतील, आपण अस्वस्थ नसू तर अजून
आपण रेल्वेच्या डब्यात आहोत आणि लवकरच फलाटावर फेकले जाणार आहोत याची
खात्री बाळगा. आणि हो अजूनही सर्वांशी सर्वत्र कायम गोडच वागत असाल तर हे समजून
जा की भूमिका घ्यायच्यावेळी गप्प राहिलेल्यांपैकी आपण एक आहात.
आपल्या प्रत्येकामध्ये कमी अधिक प्रमाणात सर्जन क्षमता असतेच. कधी कधी आपल्याला
याची जाणीव नसते. सर्जनशीलता परिवर्तनाला, बदलाला चालना देते. अस्तित्वातील
संकल्पनांच्या पुनर्विचाराला चालना देते. त्या पुनर्विचार प्रक्रियेला चालना देण्यासाठी काही
मुद्दे मांडतो. आजपर्यंत मी कोणाच्यातरी विरुद्ध बोलायचो. मग समजू लागलं की या
सवयीतून ‘ ते आणि आपण ‘ असं आपण बघतोय. कोणालातरी शत्रू ठेवल्याशिवाय
माझ्यामध्ये कृती करण्याची प्रेरणा निर्माण होत नाही. मी प्रतिक्रियेतून वागत असल्यानं
माझा स्वत:चा विचार कोणता , या बद्दल मी गंभीर नसतो. या पेक्षा कोणालाही शत्रू नं
समजता आपला विचार नेमकेपणाने मांडायचं कौशल्य काय असतं हे शिकायला हवं.
आपल्या सगळ्याच संकल्पना कशाच्या आधारावर आहेत हे तपासून घ्यायला हवं.
त्याच्यावर बाजार, समाजमाध्यमे,जाहिराती, चालीरीती यांचा किती पगडा आहे याची
झाडाझडती घ्यायला हवी. उदाहरण सांगतो. नागपूरच्या एका कॉलेज मध्ये शारदोत्सवात
मला भाषणाला बोलावले. मुली खूप नटून थाटून आल्या होत्या. दागदागिने, एकाच रंगाच्या
साड्या होत्या. मी त्यांना म्हटलं ‘ तुमच्या नटण्या किंवा सजण्याबद्दल माझा आक्षेप नाही.
पण हे करण्याचं कारण काय ? दुसऱ्याला मी आवडावे, कोणीतरी माझ्याकडे आकृष्ट व्हावे
हा उद्देश आहे की मला इतरांचे माहीत नाही. मला आवडतं म्हणून मी नटते. ‘ दुसरं कारण
कोणत्याही मुलीने निवडलं नाही.
माझ्या व्यक्तिगत जीवनात मी जातपात धर्मभेद मानत नाहीं असं आपण म्हणतो. पण
समाज बांधून ठेवण्यासाठी एवढं पुरेसं नसतं. आपण जाणीवपूर्वक सर्वसमावेशी होतो का?
वर्ध्याच्या सेवाग्राम आश्रमात गांधीजींच्या काळात आश्रमाच्या प्रवेश द्वारावरील
बोर्डापासून आतील सर्व बोर्ड, अगदी प्रार्थना भूमीचा बोर्ड सुद्धा देवनागरी आणि उर्दू लिपीत
होते.
परिवर्तनाचा आग्रह धरणारे आपण त्याच व्यवस्थेला बळकटी आणतोय का ? सगळी कामे
सरकारने करावी ही लोकशाहीतील आवडती भूमिका असते. एखादे विशिष्ट काम सरकारने
करावे यासाठी अर्ज विनंत्यांपासून आंदोलनाचा दबाव असे सगळे मार्ग अवलंबिले जातात.
मात्र ते विशिष्ट काम सरकारी चौकटीतच होते. समजा आपल्याला आपल्या वस्तीत एक
शाळा हवीय. त्यासाठी झगडून, संघर्ष करून आपल्याला शाळा मंजूर झाली. म्हणजे
आपल्या वस्तीत सरकारी शाळा आली. मूळ प्रश्न असा आहे की आपल्या विचारसरणीत
शिक्षणाबद्दल काही वेगळे विचार आहेत की सरकारी शाळांवर आपण खूष आहोत? खरं तर
आपल्याला कसे शिक्षण हवे? ते आपल्या वस्तीत कसे देता येईल? या प्रश्नाबाबत आपण
विचार केलेला नसतोच.
एकंदर संस्कृती बद्दल आपली काय कल्पना आहे? माझी संस्कृती शुद्ध असण्याचा मला
अभिमान आहे का ? अशुद्ध किंवा भेसळीचा मला राग येतो का? शुद्ध संस्कृती म्हणजे डबके
, साचलेले पाणी. जिवंत संस्कृती म्हणजे सातत्याने वेगवेगळ्या प्रवाहांचा सातत्याने संगम.
आपल्या दैनंदिन जीवनातील रूपक म्हणजे मिसळ किंवा भेळ. त्यात घटक अनेक आहेत .
प्रत्येकाला स्वत:ची चव आहे. ते मिसळण्यातून भेळ नावाची एक वेगळीच चव तयार होते.
ती सर्वांना सामावणारी तरीही वेगळी असते.
अशा विविध प्रकारच्या संकल्पनांना तपासण्याची प्रक्रिया निश्चितच डोक्याला त्रास देणारी
असते. त्यातून अनेक कोडी सुटतात . अस्वस्थतेमध्ये आनंद मिळतो. अनेक बंधनातून आपण
मुक्त होत जातो.
फलाटावर फेकले गेल्यानंतर अस्वस्थ होऊन विचार करत निर्णय घेताना अनेक विचार
डोक्यात फिरू लागतात. त्यांच्या शक्यता दिसू लागतात. या सगळ्यातून डोकं
भणभणायला लागतं. त्यातून मार्ग काढण्यासाठी काही मुद्दे सुचविले आहेत. प्रत्येकानं
आपल्या सर्जन क्षमतेचा पुरेपूर वापर करून मार्ग काढल्यावर त्याप्रमाणे जगायचा प्रयत्न
करणे म्हणजे आपल्या आतील गांधीला जागवणं होय.
विजय तांबे / 9869019727/vtambe@gmail.com
Comments
Post a Comment